MEB-AGS Tarih Soruları
MEB-AGS Tarih (sınavda 6 soru · Osmanlı öncesi, Osmanlı, İnkılap, çağdaş tarih): 12 konuda 1.893 özgün soru. Her konunun özeti aşağıda; sorular üyelere açık: ücretsiz giriş yap, uygulamada bildiğin soru bir daha sorulmayacak biçimde çöz.
Uygulamada çözBildiğin soru bir daha sorulmaz, bilmediğin öğrenene kadar tekrar gelirKonular
- İslamiyet Öncesi Türk Tarihi
- İlk Türk-İslam Devletleri ve Türkiye Selçuklu
- Osmanlı: Kuruluş ve Yükselme
- Osmanlı: Duraklama, Gerileme ve Dağılma
- Osmanlı Kültür ve Medeniyeti
- 20. Yüzyıl Başlarında Osmanlı
- Kurtuluş Savaşı Hazırlık Dönemi
- Kurtuluş Savaşı: Cepheler ve Antlaşmalar
- Atatürk İnkılapları
- Atatürk İlkeleri
- Atatürk Dönemi İç ve Dış Politika
- Çağdaş Türk ve Dünya Tarihi
İslamiyet Öncesi Türk Tarihi
- Asya Hun Devleti: Mete Han döneminde Orta Asya’daki Türk boyları tek yönetim altında toplandı; ordu onlu sisteme göre teşkilatlandırıldı (MÖ 209). Çin’in ayrılık politikası ve taht kavgaları devleti zayıflattı.
- Kök Türkler (Göktürkler): 552’de Bumin Kağan önderliğinde Avarlara karşı ayaklanılarak kuruldu; “Türk” adı devlet adı olarak kullanıldı. Çin hâkimiyetinden sonra İlteriş Kutluk Kağan II. Kök Türk (Kutluk) Devleti’ni kurdu.
- Orhun Yazıtları: II. Kök Türk döneminde Köktürk alfabesiyle dikilen Tonyukuk, Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtları; Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtlarını Yolluğ Tigin yazdı. Kağanın halka, halkın kağana karşı sorumluluklarını anlatır.
- Uygurlar (744–840): Bögü Kağan döneminde Maniheizm’i benimsediler; yerleşik hayata geçerek tarım, mimari, kalıp baskı ve yazılı hukuk belgeleri (alım-satım, kira, borç sözleşmeleri) geliştirdiler; Kırgız saldırısıyla yıkıldılar.
- Kut: Yönetme yetkisinin Gök Tanrı tarafından hanedana verildiği inancı. Ülke hanedanın ortak malı sayıldığından belirli bir veraset kuralı yoktu; bu durum taht kavgalarına ve devletlerin kısa ömürlü olmasına yol açtı.
- Kurultay (toy): Devlet işlerinin görüşüldüğü danışma meclisi.
- Töre: Devlet ve toplum hayatını düzenleyen yazısız kurallar; hükümdar da töreye uymak zorundaydı.
- İkili teşkilat: Ülkenin merkez ve doğusunu kağanın, batısını kağana bağlı bir hanedan üyesi olan yabgunun yönetmesi (Bumin Kağan – İstemi Yabgu).
- Ekonomi ve yaşam: Göçebe hayvancılık temel geçim kaynağıydı; at ve hareketli yaşam askerî üstünlük sağladı (ordu-millet). Sanatta halı, kilim, maden işçiliği gibi taşınabilir eserler ve hayvan üslubu öne çıktı.
- İnanç: Gök Tanrı inancı ve atalar kültü. Yuğ: cenaze töreni; balbal: mezar başına dikilen, ölenin öldürdüğü düşmanları temsil eden taş; kurgan: eşyalarla birlikte gömülen mezar.
İlk Türk-İslam Devletleri ve Türkiye Selçuklu
- Karahanlılar (840–1212): Karluk, Çiğil ve Yağma boylarınca kuruldu; Satuk Buğra Han döneminde İslamiyet benimsendi; resmî dil Türkçeydi; 1042’de Doğu ve Batı Karahanlılar olarak ikiye ayrıldı.
- Gazneliler: Samanoğulları hizmetindeki Türk komutan Alptekin tarafından Gazne’de kuruldu. Gazneli Mahmut “sultan” unvanını kullandı, Hindistan seferleriyle İslamiyet’i bu bölgeye yaydı; 1040’ta Dandanakan’da Selçuklulara yenildi.
- Büyük Selçuklu: Dandanakan (1040) sonrası resmen kuruldu; Bizans’la ilk savaş Pasinler (1048); Tuğrul Bey 1055’te Bağdat’a girdi. Alparslan’ın Malazgirt zaferi (1071) Anadolu’nun kapılarını Türklere açtı. Melikşah döneminde en geniş sınırlara ulaşıldı.
- Nizamiye medreseleri: Büyük Selçuklu veziri Nizamülmülk’ün kurdurduğu, devlet destekli, Sünni anlayışı güçlendirmeyi amaçlayan eğitim kurumları (Türkiye Selçuklu kurumu değildir).
- Anadolu’nun Türkleşmesi: Malazgirt sonrası Türkmen göçleri hızlandı; I. dönem beylikleri kuruldu: Saltuklu (Erzurum), Mengücekli (Erzincan-Divriği), Danişmendli (Sivas-Tokat), Artuklu (Diyarbakır-Mardin), Çaka (İzmir, ilk Türk donanması).
- Türkiye Selçuklu: I. Kılıç Arslan – I. Haçlı Seferi, başkentin İznik’ten Konya’ya taşınması; II. Kılıç Arslan – Miryokefalon (1176), Bizans Anadolu’yu geri alma umudunu yitirdi; I. Alâeddin Keykubad – Alanya, Yassıçimen (1230); Kösedağ (1243) – Moğol hâkimiyeti.
- İkta sistemi: Devlete ait toprakların vergi gelirinin, asker besleme ve bölgenin güvenliğini sağlama karşılığında komutan ve görevlilere bırakılması; mülkiyet devlette kalır. Hazineden para çıkmadan ordu beslenir.
- Kültür ve bilim: Kutadgu Bilig (Yusuf Has Hacib, siyasetname niteliğinde), Divanü Lûgati’t-Türk (Kaşgarlı Mahmut, Araplara Türkçe öğretmek için sözlük), Atabetü’l-Hakayık (Edip Ahmet Yükneki, ahlaki öğütler), Siyasetname (Nizamülmülk), Divan-ı Hikmet (Ahmet Yesevi).
- Beylikler dönemi: Kösedağ sonrası Selçuklu otoritesinin zayıflamasıyla II. dönem beylikleri kuruldu. Karamanoğlu Mehmet Bey devlet işlerinde Türkçenin kullanılmasını emretti; Aydınoğulları denizcilikte öne çıktı; Germiyan toprakları çeyiz yoluyla Osmanlılara geçti.
Osmanlı: Kuruluş ve Yükselme
- Osman Bey: Bizans tekfurlarına karşı mücadele; Koyunhisar (Bafeus) Savaşı (1302) ile Bizans kuvvetlerinin yenilmesi.
- Orhan Bey: Bursa (1326), Maltepe (Pelekanon) Savaşı (1329), İznik ve İzmit’in alınması; Karesioğulları topraklarıyla donanma kazanılması; yaya ve müsellem birlikleri; Bizans taht kavgasında Kantakuzenos’a yardım ve Çimpe Kalesi ile Rumeli’ye geçiş.
- I. Murat: Edirne’nin alınması, I. Kosova Savaşı (1389); pençik usulü ve Yeniçeri Ocağı.
- Yıldırım Bayezid: Beyliklerin doğrudan ilhakıyla Anadolu Türk birliği; Niğbolu (1396); Anadolu Hisarı ve İstanbul kuşatması; Ankara Savaşı (1402) ve ardından Fetret Devri (1402–1413).
- II. Murat: Varna (1444) ve II. Kosova (1448) savaşlarıyla Haçlı saldırılarının durdurulması.
- Fatih Sultan Mehmet: İstanbul’un fethi (1453) – Bizans’ın sonu, İstanbul’un başkent olması, Ortodoks Patrikhanesi’nin korunması; Trabzon’un alınması; Otlukbeli (1473); Kırım’ın bağlanması (1475).
- Yavuz Sultan Selim: Çaldıran (1514) ile Safevi etkisinin kırılması; Mercidabık (1516) ve Ridaniye (1517) ile Memlüklerin yıkılması, halifeliğin Osmanlı padişahlarına geçmesi, Baharat Yolu’nun Doğu Akdeniz bölümünün denetimi.
- Kanuni Sultan Süleyman: Belgrad (1521), Rodos (1522), Mohaç (1526), I. Viyana Kuşatması (1529), Preveze (1538), Amasya Antlaşması (1555), Zigetvar (1566).
- Kapitülasyonlar: Yabancı devletlere tanınan ticari ve hukuki ayrıcalıklar; başlangıçta padişahın tek taraflı lütfuydu ve onun hayatıyla sınırlıydı, 1740’ta Fransa’ya verilenler sürekli hâle geldi. Amaç: Fransa’yı Habsburglara karşı desteklemek, Hristiyan birliğini bölmek, ticareti canlandırmak.
- İskân ve istimalet: Rumeli’de fethedilen yerlere Anadolu’dan Türkmen ailelerin yerleştirilmesi; yerli halkın hoşgörü, adil vergi ve eski düzenin korunmasıyla kazanılması.
Osmanlı: Duraklama, Gerileme ve Dağılma
- Bozulmanın nedenleri: Fetihlerin durması, nüfus artışı, Amerika gümüşünün yol açtığı fiyat artışı ve ateşli silahların yaygınlaşması tımar ve kul sistemini sarstı. Artan nakit ihtiyacı iltizamı, 1695’ten itibaren de malikâneyi (ömür boyu iltizam) yaygınlaştırdı; malikâne bozulmanın nedeni değil sonucudur.
- Celâlî isyanları: XVI. yüzyıl sonu ile XVII. yüzyıl başında Anadolu’da asayişi bozan isyanlar. Köylülerin topluca yurtlarını terk etmesine Büyük Kaçgun denir. İşsiz kalan sekbanlar eşkıyalığa yöneldi.
- XVII. yüzyıl ıslahatları: Amaç Kanuni dönemi düzenine dönmekti; Batı örnek alınmadı. Baskıya dayalı, kişiye bağlı ve kalıcı olmayan düzenlemelerdi (IV. Murat, Tarhuncu Ahmet Paşa, Köprülü Mehmet Paşa). Koçi Bey gibi devlet adamları padişaha ıslahat layihaları sundu.
- Lale Devri (1718–1730): Batı’yı tanıma dönemi; İbrahim Müteferrika matbaası, tercüme heyeti, çiçek aşısı, geçici elçilikler ve sefaretnameler (Yirmisekiz Mehmet Çelebi). Halkın yönetime katılması söz konusu değildir.
- III. Selim (Nizam-ı Cedid): Nizam-ı Cedid ordusu, İrad-ı Cedid hazinesi, Mühendishane-i Berrî-i Hümayun, Londra’dan başlayarak daimi elçilikler, Meclis-i Meşveret. Din alanında ıslahat ve meşruti yönetim yoktur.
- Sened-i İttifak (1808): II. Mahmut döneminde Alemdar Mustafa Paşa’nın öncülüğünde ayanlarla imzalandı; padişahın yetkileri ilk kez yazılı olarak sınırlandı. Eşitlik hükmü içermez.
- II. Mahmut: Vaka-i Hayriye (1826) ile Yeniçeri Ocağı kaldırıldı; nezaretler, muhtarlık, ilk nüfus sayımı (1831), Takvim-i Vekayi, Tıbbiye ve Harbiye, 1829 kıyafet düzenlemesi (ilmiye hariç).
- Baltalimanı (1838): İngiltere ile imzalandı; yed-i vahit kaldırıldı, Osmanlı pazarı Avrupa mallarına açıldı, yerli üretim geriledi.
- Tanzimat (1839) ve Islahat (1856): Tanzimat ile can, mal, namus güvencesi, kanun önünde eşitlik, açık yargılama, adil vergi ve düzenli askerlik. Islahat ile gayrimüslimlere memurluk ve okullara girme hakkı tanındı, onları aşağılayan ifadeler yasaklandı; ardından gayrimüslimler bedel ödeyerek askerlikten muaf tutuldu.
- Meşrutiyet ve fikir akımları: Kanun-i Esasi (1876) ile seçimle Meclis-i Mebusan, atamayla Ayan; padişahın yürütme ve meclisi kapatma yetkisi sürdü. II. Meşrutiyet 1908’de ilan edildi. Osmanlıcılık (Namık Kemal), İslamcılık (Mehmet Âkif, Said Halim Paşa), Türkçülük (Ziya Gökalp, Yusuf Akçura), Batıcılık (Abdullah Cevdet).
Osmanlı Kültür ve Medeniyeti
- Divan-ı Hümayun: Devlet işlerinin görüşüldüğü en yüksek kurul; sadrazamın başkanlığında sadrazam, kubbealtı vezirleri, kazasker, defterdar ve nişancıdan oluşur, kaptan-ı derya ve yeniçeri ağası vezir rütbesindeyse katılır. Kararlar mühimme defterine yazılır.
- Yönetici zümreler: Seyfiye – beylerbeyi, sancakbeyi, kaptan-ı derya, yeniçeri ağası; ilmiye – şeyhülislam, kazasker, kadı, müderris; kalemiye – nişancı, defterdar, reisülküttap.
- Belgeler: Ferman – padişahın emri; berat – atama, dirlik ya da ayrıcalık veren tuğralı belge; buyruldu – sadrazam ve vezirlerin emri; telhis – sadrazamın padişaha sunduğu özet; mahzar – toplu dilekçe.
- Toprak türleri: Mîrî – mülkiyeti devlette, kullanım hakkı reayada; mülk – sahibi satabilir, miras bırakabilir, vakfedebilir; vakıf – geliri cami, medrese, imaret gibi hayır kurumlarına ayrılmış.
- Tımar sistemi: Mîrî toprak gelirinin hizmet karşılığı dağıtılması; en büyüğü has (padişah, vezir, beylerbeyi, sancakbeyi), sonra zeamet ve tımar (sipahi). Sipahi, gelirine göre cebelü denilen atlı asker yetiştirir.
- Ordu ve devşirme: Kapıkulu – merkezde, maaşlı (yeniçeri, cebeci, topçu, top arabacı, humbaracı, lağımcı, kapıkulu süvarileri); eyalet askerleri – tımarlı sipahi, akıncı, azap. Devşirmeler Acemi Oğlanlar Ocağı’nda, seçilenler Enderun’da yetişir.
- Ekonomi: Ahilik ve lonca – esnaf örgütü; gedik – meslek icra ve dükkân açma hakkı; narh – devletin belirlediği en yüksek fiyat; iltizam – vergi toplama hakkının açık artırmayla süreli devri; malikâne (1695) – bu hakkın ömür boyu verilmesi.
- Millet sistemi: Toplum dinî aidiyete göre örgütlenir; gayrimüslim topluluklar ibadet, eğitim ve aile hukukunda kendi dinî liderlerinin gözetiminde kendi kurallarını uygular.
- Eğitim: Sıbyan mektebi – ilk eğitim; medrese – ilki Orhan Bey döneminde İznik’te, Fatih döneminde Sahn-ı Seman, Kanuni döneminde Süleymaniye medreseleri; Enderun – saray okulu.
- Hukuk: Şer’î hukuk (Kur’an, sünnet, icma, kıyas) ve örfî hukuk (padişah kanunnameleri). Şer’î vergiler – öşür, cizye, haraç, zekât; örfî vergiler – avarız, çift resmi, ispençe. Kazada kadı yargı, belediye ve noterlik işlerini yürütür.
20. Yüzyıl Başlarında Osmanlı
- Trablusgarp Savaşı (1911–1912): Sömürge arayışındaki İtalya’nın saldırısı; Mısır İngiliz denetiminde olduğu ve donanma yetersiz kaldığı için bölgeye asker gönderilemedi. Mustafa Kemal ve Enver Bey gönüllü olarak gidip yerli halkı örgütledi (Tobruk, Derne). İtalya barışı hızlandırmak için On İki Ada’yı işgal etti.
- Uşi (Ouchy) Antlaşması (1912): Trablusgarp ve Bingazi İtalya’ya bırakıldı; Osmanlı, Kuzey Afrika’da doğrudan yönettiği son toprakları kaybetti. On İki Ada geçici olarak İtalya’da kaldı (Lozan’da İtalya’ya bırakıldı).
- I. Balkan Savaşı (1912–1913): Sırbistan, Karadağ, Bulgaristan ve Yunanistan’ın ittifakı; Rusya’nın Panslavist desteği; Osmanlı ordusunda deneyimli askerlerin terhisi ve siyasi bölünmeler. Arnavutluk bağımsızlığını ilan etti; Londra Antlaşması ile Midye–Enez hattı sınır oldu.
- Babıâli Baskını (23 Ocak 1913): Kâmil Paşa hükûmetinin Edirne’yi bırakacağı kaygısıyla Enver Bey önderliğindeki İttihatçılar hükûmet binasını bastı; Nazım Paşa öldürüldü, Kâmil Paşa istifa etti, Mahmut Şevket Paşa sadrazam oldu. İttihat ve Terakki yönetime egemen oldu.
- II. Balkan Savaşı (1913): Balkan devletleri Bulgaristan’a karşı birleşti; Osmanlı Edirne ve Kırklareli’yi geri aldı. Bükreş, İstanbul (Bulgaristan) ve Atina (Yunanistan) antlaşmaları imzalandı.
- I. Dünya Savaşı’na giriş: Almanya ile gizli ittifak (2 Ağustos 1914); Goeben ve Breslau’nun satın alındığının açıklanması (Yavuz ve Midilli); Karadeniz’de Rus kıyılarının bombalanmasıyla (Ekim 1914) savaşa girildi.
- Cepheler: Kafkas (Sarıkamış), Kanal (Süveyş), Irak (Kut’ül-Amare), Çanakkale (18 Mart 1915, Anafartalar), Hicaz-Yemen (Şerif Hüseyin isyanı, Fahrettin Paşa’nın Medine savunması), Suriye-Filistin. Yardım cepheleri: Galiçya, Romanya, Makedonya.
- Gizli antlaşmalar: İstanbul (1915) – İstanbul ve Boğazlar Rusya’ya; Londra (1915) – İtalya’ya On İki Ada ve Antalya çevresi; Sykes-Picot (1916) – İngiltere, Fransa ve Rusya arasında paylaşım; St. Jean de Maurienne (1917) – İzmir ve çevresi İtalya’ya. Rusya savaştan çekilince Rusya’ya ayrılan paylar geçersiz kaldı.
- Savaşın sonu: ABD’nin savaşa girmesi (1917), Rusya’nın Brest-Litovsk ile çekilmesi (1918), Wilson İlkeleri; Mondros Ateşkes Antlaşması (30 Ekim 1918). Osmanlı, Alman, Avusturya-Macaristan ve Rus imparatorlukları yıkıldı; Milletler Cemiyeti kuruldu.
Kurtuluş Savaşı Hazırlık Dönemi
- Mondros Ateşkesi (30 Ekim 1918): Boğazların açılması, ordunun terhisi, demiryolu ve haberleşmenin denetimi; 7. madde ile herhangi bir stratejik noktanın, 24. madde ile altı doğu vilayetinin işgal edilebilmesi. Osmanlı borçlarıyla ilgili madde yoktur.
- İşgaller ve tepkiler: İzmir’in Yunanlılarca işgali (15 Mayıs 1919) mitinglere ve Batı Anadolu’da Kuva-yı Milliye’nin yayılmasına yol açtı; İzmir’in Yunanistan’a verilmesi İtalya’nın tepkisini çekti.
- Cemiyetler: Yararlı – Müdafaa-i Hukuk cemiyetleri, Redd-i İlhak, Kilikyalılar. Zararlı – azınlık (Mavri Mira, Pontus, Taşnak-Hınçak) ve Türk (İngiliz Muhipleri, Wilson Prensipleri, Teali-i İslam).
- Genelgeler: Havza (28 Mayıs 1919) – işgalleri mitinglerle protesto. Amasya (22 Haziran 1919) – gerekçe, amaç ve yöntem; milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracak; Sivas’ta kongre.
- Erzurum Kongresi (23 Temmuz–7 Ağustos 1919): Bölgesel toplandı, ulusal kararlar aldı; manda ve himaye reddedildi; Heyet-i Temsiliye seçildi.
- Sivas Kongresi (4–11 Eylül 1919): Cemiyetler Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti adıyla birleşti; Heyet-i Temsiliye bütün yurdu temsil etti; manda tartışıldı ve reddedildi; İrade-i Milliye gazetesi çıkarıldı.
- Heyet-i Temsiliye dönemi: Damat Ferit’in düşmesi, Ali Rıza Paşa hükümeti, Amasya Görüşmeleri (20–22 Ekim 1919), Ankara’ya geliş (27 Aralık 1919), son Osmanlı Mebusan Meclisi’nin açılışı (12 Ocak 1920).
- Misak-ı Millî (28 Ocak 1920, Mebusan Meclisi): Bölünmez vatan; Kars-Ardahan-Batum, Batı Trakya ve işgal altındaki Arap bölgeleri için halkoylaması; kapitülasyonların reddi; azınlık haklarında karşılıklılık.
- İstanbul’un işgali (16 Mart 1920) → Mebusan Meclisi’nin dağılması, Malta sürgünleri → TBMM’nin açılışı (23 Nisan 1920): millî egemenlik, güçler birliği, meclis hükûmeti sistemi.
- TBMM’nin ilk ayları: Hıyanet-i Vataniye Kanunu (29 Nisan 1920), İstiklal Mahkemeleri (Eylül 1920), TBMM’ye karşı ayaklanmalar, I. TBMM grupları, Sevr Antlaşması (10 Ağustos 1920) ve TBMM’nin Sevr’i tanımaması.
Kurtuluş Savaşı: Cepheler ve Antlaşmalar
- Doğu Cephesi ve Gümrü: Kâzım Karabekir komutasındaki kuvvetler Sarıkamış, Kars ve Gümrü’yü aldı. Gümrü Antlaşması (Aralık 1920) TBMM’nin ilk uluslararası antlaşmasıdır; Ermenistan Sevr’den vazgeçti.
- Güney Cephesi: Fransız işgaline ve Fransızlarla birlikte hareket eden Ermeni birliklerine karşı Maraş, Antep ve Urfa’da Kuva-yı Milliye direnişi; Fransa ile Ankara Antlaşması (20 Ekim 1921) ile kapandı.
- Düzenli ordu: Kuva-yı Milliye’nin disiplinsizliği, düşmanı durduramaması ve Gediz başarısızlığı üzerine 1920 sonunda kuruldu.
- I. ve II. İnönü (Ocak ve Mart–Nisan 1921): Düzenli ordunun ilk zaferleri. I. İnönü sonrası Londra Konferansı’na TBMM de çağrıldı; II. İnönü’den önce İstiklal Marşı kabul edildi (12 Mart 1921).
- Kütahya–Eskişehir (Temmuz 1921): Ordu Sakarya’nın doğusuna çekildi; ardından Başkomutanlık Kanunu (5 Ağustos 1921) ve Tekâlif-i Milliye Emirleri (7–8 Ağustos 1921).
- Sakarya (23 Ağustos–13 Eylül 1921): Mustafa Kemal’e mareşallik ve gazilik verildi; ordu savunmadan taarruza geçti; Kars ve Ankara antlaşmaları imzalandı.
- Büyük Taarruz: 26 Ağustos 1922’de başladı; 30 Ağustos’ta Başkomutan Meydan Muharebesi (Dumlupınar); 9 Eylül 1922’de İzmir kurtarıldı.
- Moskova ve Kars: Moskova (16 Mart 1921) ile Sovyet Rusya Misak-ı Millî’yi tanıdı, Batum Gürcistan’a bırakıldı; Kars (13 Ekim 1921) ile doğu sınırı Kafkas cumhuriyetlerince de kabul edilip kesinleşti.
- Mudanya (11 Ekim 1922): Doğu Trakya savaşmadan alındı; İstanbul ve Boğazlar barışa kadar İtilaf denetiminde kaldı, TBMM buralara memur ve jandarma gönderebildi.
- Lozan (24 Temmuz 1923): Kapitülasyonlar kaldırıldı; Boğazlar başkanı Türk olan komisyona bırakıldı; Irak sınırı ikili görüşmelere kaldı; nüfus mübadelesi ilk dönemde (30 Ocak 1923) kararlaştırıldı.
Atatürk İnkılapları
- Saltanatın kaldırılması (1 Kasım 1922): Lozan’a İstanbul Hükümeti’nin de çağrılması üzerine TBMM saltanatı kaldırdı; ikili yönetim sona erdi, yeni halife TBMM tarafından seçildi.
- Cumhuriyet’in ilanı (29 Ekim 1923): Rejimin adı konuldu, cumhurbaşkanlığı makamı oluştu, kabine sistemine geçilerek hükümet bunalımı çözüldü. Ankara 13 Ekim 1923’te başkent olmuştu.
- 3 Mart 1924 kanunları: Halifeliğin kaldırılması ve Osmanlı hanedanının yurt dışına çıkarılması, Tevhid-i Tedrisat, Şer’iye ve Evkaf Vekâleti’nin kaldırılması (yerine Diyanet İşleri Reisliği).
- Hukuk: Medeni Kanun (17 Şubat 1926, İsviçre) ile resmî nikâh, tek eşlilik, mirasta ve boşanmada eşitlik getirildi. Borçlar Kanunu İsviçre’den, Ceza Kanunu İtalya’dan, Ticaret Kanunu Almanya’dan örnek alındı.
- Eğitim: Tevhid-i Tedrisat (1924), Ankara Hukuk Mektebi (1925), yeni Türk harfleri (1 Kasım 1928), Millet Mektepleri (1929), Üniversite Reformu (1933; Darülfünun yerine İstanbul Üniversitesi).
- Kültür: Türk Tarih Kurumu (1931) ve Türk Dil Kurumu (1932) millî tarih ve dili bilimsel yöntemlerle araştırmak için kuruldu; Halkevleri 1932’de açıldı.
- Toplumsal hayat: Şapka Kanunu ve tekke–zaviyelerin kapatılması (1925); miladi takvim ve uluslararası saat (1925’te kabul, 1926’da yürürlük); Ölçüler Kanunu (1931); Soyadı Kanunu ve lakap–unvanların kaldırılması (1934).
- Kadın hakları: Medeni Kanun (1926), belediye seçimlerinde seçme–seçilme (1930), milletvekili seçme–seçilme (1934).
- Ekonomi: İzmir İktisat Kongresi (1923), aşarın kaldırılması (1925), Kabotaj Kanunu (1926); 1929 bunalımından sonra devletçilik — Sümerbank (1933), I. Beş Yıllık Sanayi Planı (1934).
Atatürk İlkeleri
- Cumhuriyetçilik: Millî egemenliğe dayanan, yöneticilerin seçimle belirlendiği yönetim. Örnek: TBMM’nin açılması, saltanatın kaldırılması, Cumhuriyet’in ilanı, çok partili hayat denemeleri.
- Milliyetçilik: Millî birlik, tam bağımsızlık ve millî kültürün korunması. Örnek: Kabotaj Kanunu, Türk Parasının Kıymetini Koruma Kanunu, Türk Tarih ve Türk Dil Kurumları.
- Halkçılık: Kişi, aile ya da zümre ayrıcalığının reddi, kanun önünde eşitlik, devletin halkın yararına çalışması. Örnek: aşarın kaldırılması, Medeni Kanun, Soyadı Kanunu, lakap ve unvanların kaldırılması, kadınlara siyasi haklar.
- Laiklik: Din ve devlet işlerinin ayrılması, din ve vicdan özgürlüğü. Örnek: halifeliğin kaldırılması, Tevhid-i Tedrisat, Şer’iye ve Evkaf Vekâleti’nin kaldırılması, tekke ve zaviyelerin kapatılması, Medeni Kanun, 1928 ve 1937 anayasa değişiklikleri.
- Devletçilik: Özel sermayenin yetersiz kaldığı alanlarda devletin ekonomiye yön vermesi; özel girişimi dışlamaz (karma ekonomi). 1929 bunalımından sonra 1930’larda uygulandı. Örnek: Sümerbank, Etibank, Beş Yıllık Sanayi Planları.
- İnkılapçılık: Yapılan inkılapların korunması ve akla, bilime dayalı yeniliklerin sürdürülmesi; bütün inkılaplarla ilişkilidir.
- Tarihçe: Altı ilke 1931’de Cumhuriyet Halk Fırkası programına alındı, 5 Şubat 1937’de anayasaya girdi.
- Bütünleyici ilkeler: Millî egemenlik, millî bağımsızlık, millî birlik ve beraberlik, yurtta sulh cihanda sulh, çağdaşlaşma, bilimsellik ve akılcılık, insan ve insanlık sevgisi.
Atatürk Dönemi İç ve Dış Politika
- Çok partili hayat denemeleri: Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (1924; Kâzım Karabekir, Rauf Orbay, Ali Fuat Cebesoy) Şeyh Sait İsyanı’ndan sonra kapatıldı. Serbest Cumhuriyet Fırkası (1930; Fethi Okyar) Mustafa Kemal’in teşvikiyle kuruldu, aynı yıl kendini feshetti. İkisi de ekonomide liberaldi.
- Şeyh Sait İsyanı (1925): İnkılaplara tepki ve dinin istismarı. Sonuçları: Fethi Bey hükümetinin istifası, Takrir-i Sükûn Kanunu, İstiklal Mahkemelerinin yeniden kurulması, Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası’nın kapatılması.
- Takrir-i Sükûn (4 Mart 1925): Hükümete olağanüstü yetkiler; muhalif yayınlar kapatıldı. Yürürlükte kaldığı 1929’a kadar Şapka Kanunu, Medeni Kanun, harf inkılabı gibi inkılaplar yapıldı.
- Musul sorunu: Lozan’da ikili görüşmelere bırakıldı → Haliç Konferansı (1924) sonuçsuz → Milletler Cemiyeti Irak lehine karar verdi (1925) → Ankara Antlaşması (1926): Musul Irak’a, Türkiye’ye 25 yıl petrol gelirinin %10’u.
- Nüfus mübadelesi: 30 Ocak 1923 sözleşmesi; ölçüt dindir (Ortodoks Rumlar ↔ Müslümanlar). İstanbul’da yerleşik (etabli) Rumlar ve Batı Trakya Türkleri mübadele dışında tutuldu.
- Yabancı okullar: Kapitülasyonların kalkmasıyla Türk kanunlarına bağlandı; Maarif Vekâleti denetimine girdi; Türkçe, tarih ve coğrafya dersleri Türk öğretmenlerce okutuldu.
- Milletler Cemiyeti: Türkiye 1932’de davet üzerine üye oldu. Musul kararı (1925) üyelikten önce, Hatay sorununun cemiyete taşınması (1936–1937) üyelikten sonradır.
- Bölgesel paktlar: Balkan Antantı (1934; Türkiye, Yunanistan, Yugoslavya, Romanya; Bulgaristan ve Arnavutluk katılmadı) ve Sadabat Paktı (1937; Türkiye, İran, Irak, Afganistan). Ortak etken: İtalya’nın yayılmacılığı.
- Montrö Boğazlar Sözleşmesi (1936): Boğazlar Komisyonu kaldırıldı, yetkileri Türkiye’ye geçti; Türkiye Boğazlarda asker bulundurabildi. Lozan’daki düzenleme barışçı yolla değiştirildi.
- Hatay: 1921 Ankara Antlaşması ile özel yönetim → Fransa’nın Suriye’ye bağımsızlık vermeye hazırlanması (1936) → Milletler Cemiyeti düzenlemesi → Hatay Devleti (1938) → Türkiye’ye katılma (1939, Atatürk’ün ölümünden sonra).
Çağdaş Türk ve Dünya Tarihi
- İki savaş arası dönem: 1929 Dünya Ekonomik Bunalımı; İtalya’da faşizm, Almanya’da nazizm; Japonya’nın Mançurya’yı (1931), İtalya’nın Habeşistan’ı (1935) işgali; İspanya İç Savaşı (1936–1939). Milletler Cemiyeti bu saldırıları önleyemedi.
- Yatıştırma (appeasement): İngiltere ve Fransa’nın Almanya’ya ödün vererek savaşı önleme politikası; Münih Konferansı’nda (1938) Südet bölgesi Almanya’ya bırakıldı, Almanya ertesi yıl Çekoslovakya’nın geri kalanını işgal etti.
- II. Dünya Savaşı ve Türkiye: İngiltere ve Fransa ile karşılıklı yardım antlaşması (1939), Almanya ile saldırmazlık antlaşması (1941), Adana Görüşmesi (1943); savaşa fiilen girilmedi. 23 Şubat 1945’te Almanya ve Japonya’ya savaş ilan edildi. İç politikada Millî Şef dönemi: Millî Korunma Kanunu (1940), ekmek karnesi, Varlık Vergisi (1942).
- Konferanslar ve BM: Casablanca – kayıtsız şartsız teslim; Tahran – Batı Avrupa’da yeni cephe; Yalta – Almanya’nın işgal bölgelerine ayrılması; Potsdam – Japonya’ya teslim çağrısı; Bretton Woods – IMF ve Dünya Bankası. BM Antlaşması 1945’te San Francisco’da imzalandı; Türkiye kurucu üyedir.
- Soğuk Savaş: Truman Doktrini (1947) – Türkiye ve Yunanistan’a askerî ve ekonomik yardım; Marshall Planı – Avrupa’nın kalkınması, OEEC; NATO (1949, Türkiye 1952); Varşova Paktı (1955); COMECON; Berlin Ablukası, Kore Savaşı, Küba Füze Krizi (1962); iki bloğun dışında Bağlantısızlar Hareketi.
- Çok partili hayat: Dörtlü Takrir (1945); Demokrat Parti (7 Ocak 1946); açık oy–gizli sayımla yapılan 1946 seçimi; 14 Mayıs 1950 seçimiyle DP iktidarı (Celal Bayar cumhurbaşkanı, Adnan Menderes başbakan).
- Kıbrıs meselesi: Yönetimi 1878’de İngiltere’ye bırakıldı; Rumların Enosis amacıyla kurduğu EOKA; 1960 Kıbrıs Cumhuriyeti (Makarios – Dr. Fazıl Küçük; garantörler Türkiye, Yunanistan, İngiltere); Johnson Mektubu (1964); Kıbrıs Barış Harekâtı (1974); KKTC (1983).
- Askerî müdahaleler: 27 Mayıs 1960 – DPT, 1961 Anayasası, Cumhuriyet Senatosu, Anayasa Mahkemesi; 12 Mart 1971 Muhtırası; 12 Eylül 1980 – YÖK (1981), 1982 Anayasası. 24 Ocak 1980 Kararları darbeden önce alındı.
- Yumuşama (Detant): 1960’ların sonundan 1979’a ABD–SSCB gerginliğinin azalması; SALT I (1972), Helsinki Nihai Senedi (1975). SSCB’nin Afganistan’ı işgaliyle (1979) sona erdi.
- Soğuk Savaş sonrası ve küreselleşme: Berlin Duvarı’nın yıkılması (1989), SSCB’nin dağılması ve Türk cumhuriyetlerinin bağımsızlığı (1991); Bosna Savaşı ve Dayton Antlaşması (1995); iletişim teknolojileri, sermaye ve malın serbest dolaşımı, Dünya Ticaret Örgütü (1995).