- beş
- Sınavlar
- MEB-AGS ÖABT
- Sosyal Bilgiler Öğretmenliği
MEB-AGS ÖABT Sosyal Bilgiler Öğretmenliği Soruları
MEB-AGS ÖABT Sosyal Bilgiler Öğretmenliği (sınavda 50 soru · tarih, coğrafya, siyaset bilimi, sosyal bilimler): 5 konuda 302 özgün soru. Her konunun özeti aşağıda; sorular üyelere açık: ücretsiz giriş yap, uygulamada bildiğin soru bir daha sorulmayacak biçimde çöz.
Uygulamada çözBildiğin soru bir daha sorulmaz, bilmediğin öğrenene kadar tekrar gelirKonular
Tarih
- Türk devletlerinde hükümdarın yetkisi kut inancına dayanır; han töreye uymak zorundadır ve önemli kararlar kurultayda (toy) görüşülür.
- Asya Hun Devleti’nde Mete Han ordu düzenini onluk sisteme bağlamış, devleti merkezî yapıya kavuşturmuştur; Hunların batıya hareketi Kavimler Göçü’nü başlatmıştır (375).
- Göktürkler Türk adını taşıyan ilk devlettir; Orhun Yazıtları (Kül Tigin, Bilge Kağan, Tonyukuk) Türkçenin bilinen ilk yazılı belgeleridir ve Türk devlet anlayışını yansıtır.
- Uygurlar yerleşik hayata geçip Maniheizm ve Budizm’i benimsemiş, tarım ve kâğıt-matbaa gibi alanlarda gelişmiştir; Uygur alfabesi sonraki Türk devletlerince kullanılmıştır.
- 751 Talas Savaşı’nda Karluk ve Abbasi birlikleri Çin’i yenmiş, Türklerin İslam’la tanışması hızlanmıştır; Karahanlılar İslam’ı resmî din yapan ilk Türk devletidir.
- Karahanlı dönemi eserleri Kutadgu Bilig, Divanü Lügati’t-Türk, Atebetü’l-Hakayık ve Divan-ı Hikmet’tir; ilk ikisi Türk-İslam kültürünün temel kaynaklarıdır.
- Halifelik sürecinde Hz. Ömer döneminde divan, hicrî takvim, fetihler; Hz. Osman döneminde Kur’an’ın çoğaltılması; Emevilerde halifeliğin soy yoluyla geçişi; Abbasilerde bilimsel atılım ve Beytülhikme öne çıkar.
- Kerbela (680) olayı, Emevi iktidarının meşruiyetini sarsmış ve Şii-Sünni ayrışmasını derinleştirmiştir; Abbasi devri Bağdat merkezlidir.
- Büyük Selçuklu Devleti Dandanakan (1040) ile kurulmuş, Pasinler (1048) ve Malazgirt (1071) zaferleriyle Anadolu’nun Türkleşme sürecini başlatmıştır; Nizamülmülk medreseler ve Siyasetname ile devleti kurumsallaştırmıştır.
- Anadolu Selçuklu Devleti Miryokefalon (1176) ile Bizans’ı Anadolu’dan atma düşüncesini sona erdirmiş, Kösedağ (1243) sonrası Moğol egemenliğine girerek çözülmüştür.
- Osmanlı kuruluşu Bafeus (1302) ile hız kazanmış, Bursa (1326) başkent, Edirne (1362-63) Rumeli’nin merkezi olmuştur; Kosova (1389), Niğbolu (1396) Balkan hâkimiyetini pekiştirmiştir.
- Ankara Savaşı (1402) Fetret Devri’ni doğurmuş, Çelebi Mehmed birliği yeniden kurmuştur; İstanbul’un fethi (1453) Orta Çağ’ın bittiği, Yeni Çağ’ın başladığı olay kabul edilir.
- Yavuz Selim döneminde Çaldıran (1514), Mercidabık (1516) ve Ridaniye (1517) ile Doğu Anadolu, Suriye ve Mısır alınmış, halifelik Osmanlı’ya geçmiştir (geleneksel görüş).
- Kanuni dönemi Mohaç (1526) ve Preveze (1538) ile en geniş sınırlara ulaşır; kanunlaştırma ve devlet teşkilatı bu dönemde en gelişmiş hâlini alır.
- Osmanlı merkez teşkilatı: padişah, Divan-ı Hümayun, sadrazam, kazaskerler, defterdar, nişancı; taşra teşkilatı eyalet-sancak-kaza; askerî sınıf kapıkulu ve tımarlı sipahilerden oluşur.
- Tımar sistemi toprak gelirini hizmet karşılığı bırakır; iltizam ve malikâne uygulamaları ise 17-18. yüzyılda maliyeyi nakit sıkışıklığı nedeniyle değiştiren yöntemlerdir.
- Karlofça (1699) Osmanlı’nın ilk büyük toprak kaybıdır; Pasarofça (1718) Lale Devri’ni başlatır, Küçük Kaynarca (1774) ağır siyasi sonuçlar doğurur.
- Yenileşme hareketleri Nizam-ı Cedid (III. Selim), Sened-i İttifak (1808), Vaka-i Hayriye (1826), Tanzimat (1839), Islahat (1856), I. Meşrutiyet (1876) ve II. Meşrutiyet (1908) sırasıyla ilerler.
- Millî Mücadele hazırlık dönemi: Mondros (1918), Samsun (1919), Amasya Genelgesi, Erzurum ve Sivas Kongreleri, Misak-ı Millî; TBMM’nin açılışıyla (23 Nisan 1920) uygulama dönemi başlar.
- Kuva-yı Milliye’den düzenli orduya geçiş, I-II. İnönü, Sakarya, Büyük Taarruz ile sonuçlanır; Mudanya ve Lozan siyasi bağımsızlığı kabul ettirir.
- Cumhuriyet’in ilanı (1923), halifeliğin kaldırılması (1924), Medeni Kanun (1926), harf inkılabı (1928), kadın hakları (1930-34) ve Soyadı Kanunu (1934) inkılap tarihinin temel basamaklarıdır.
- Atatürk ilkeleri: cumhuriyetçilik, milliyetçilik, halkçılık, devletçilik, laiklik, inkılapçılık; ilkeler 1937’de anayasaya girmiştir.
- Çağdaş dünyada Fransız İhtilali, Sanayi Devrimi, Viyana Kongresi, milliyetçilik ve emperyalizm 19. yüzyılın belirleyici güçleridir; Büyük Buhran ve faşizm iki savaş arası dönemi şekillendirir.
- Birinci ve İkinci Dünya Savaşı, BM’nin kuruluşu (1945), Soğuk Savaş blokları (NATO, Varşova), dekolonizasyon ve 1989-91 sonrasında yeni dünya düzeni uluslararası tarihin ana akışını oluşturur.
Coğrafya
- Harita ölçeği, eş yükselti eğrileri ve profil çözümlemeleri coğrafyanın temel araçlarıdır; ölçek ve eğim hesaplarında birim dönüşümüne dikkat edilir.
- Boylam farkı yerel saat farkını doğurur (1° = 4 dakika); enlem ise iklim, gün uzunluğu ve Güneş ışınlarının geliş açısını belirler.
- Dünya’nın eksen eğikliği ve yıllık hareketi mevsimleri, dönüşü ise gece-gündüzü ve sapma etkisini doğurur.
- Harita projeksiyonları küreyi düzleme aktarırken alan, açı ya da uzunluktan en az birini bozar; Mercator kutuplarda alanı büyütür.
- Yer şekillerini iç kuvvetler (kıvrılma, kırılma, volkanizma) ve dış kuvvetler (akarsu, buzul, rüzgâr, dalga) birlikte biçimlendirir.
- Alp kıvrımı genç, Hersiniyen yaşlı dağlardır; Türkiye genç kıvrım kuşağı ve fay hatları nedeniyle deprem açısından aktiftir.
- Kayaçlar magmatik, tortul ve başkalaşım kayaçları olarak üçe ayrılır; kayaç döngüsünde biri diğerine dönüşebilir.
- Akarsu aşındırma ve biriktirme şekilleri (vadi, delta, menderes, taraça) yatak eğimine ve deniz koşullarına göre değişir.
- Karstik şekiller, buzul şekilleri, rüzgâr çökelleri ve kıyı tipleri (ria, fiyort, delta) hakim süreçle ilişkilendirilmelidir.
- Göl türleri oluşum biçimine göre tektonik, volkanik set, alüvyal set, karstik ve buzul gölleri olarak sınıflanır.
- İklim; enlem, yükselti, denizellik, akıntılar ve basınç sistemlerinin birlikte etkisiyle oluşur; muson ve Akdeniz iklimi basınç kuşaklarının kaymasıyla açıklanır.
- Toprak ve bitki örtüsü iklimin aynasıdır: ekvatoralda laterit ve yağmur ormanı, step bölgelerinde çernozem, soğukta podzol ve tayga görülür.
- Türkiye’de iklim farklılıkları dağların uzanışı, denize uzaklık ve yükseltiyle açıklanır: Karadeniz yamaç yağışı alır, İç Anadolu kurak, Doğu Anadolu aşırı karasaldır.
- Nüfus konusunda yoğunluk türleri, doğal artış, bağımlılık oranı, nüfus piramidi ve demografik geçiş hesaplamalı soruların temelidir.
- Göç, itici ve çekici etkenlerin bileşkesidir; kentleşme sanayileşme ve ulaşım ile birlikte gelişir, kentlerin fonksiyonel özellikleri vardır.
- Kırsal yerleşmeler su, arazi ve iklime göre toplu ya da dağınık olur; tarım sistemleri girdi yoğunluğuna göre intansif ve ekstansif diye ayrılır.
- Türkiye’de ürün dağılımı iklim ve yükseltiye bağlıdır; fındık, çay, pamuk, tahıl ve narenciye belirli bölgelerde yoğunlaşır.
- Madenler ve enerji kaynakları jeolojik yapıya bağlıdır; bor, krom, demir, bakır, taş kömürü ve linyitin dağılımı sorulur.
- Sanayinin yer seçiminde hammadde, enerji, pazar ve ulaşım etkilidir; ağırlık kaybeden hammadde kaynağına, pazara bağımlı ürünler tüketim merkezine yakın yerleşir.
- Ulaşım koridorları ve boğazlar, kanallar ve boru hatları jeopolitik önemi belirler; Türkiye’nin köprü konumu bunu güçlendirir.
- Jeopolitik kuramlar (Heartland, Rimland, deniz gücü) coğrafi konumun güç dengesindeki rolünü açıklar.
- Küresel çevre sorunları ve uluslararası antlaşmalar (Montreal, Kyoto, Paris) ile ekolojik ayak izi sürdürülebilirlik kavramının ayrılmaz parçalarıdır.
Siyaset Bilimi
- Devletin klasik unsurları ülke, insan topluluğu (halk) ve egemen siyasi otoritedir; egemenlik içeride en üstün, dışarıda bağımsız yetki demektir. Modern egemen devletler sistemi 1648 Vestfalya Barışı ile başlatılır.
- Weber devleti, belirli bir ülkede meşru fiziksel şiddet kullanma tekelini elinde tutan topluluk olarak tanımlar. Meşru otorite türleri geleneksel, karizmatik ve yasal-rasyonel otoritedir.
- Bodin egemenliği modern anlamda kuramlaştırmıştır. Sözleşme kuramcılarından Hobbes güçlü bir egemeni, Locke doğal hakları ve sınırlı yönetimi, Rousseau genel iradeyi savunur.
- Montesquieu’nün kuvvetler ayrılığı, yasama, yürütme ve yargının ayrı organlarca kullanılıp birbirini sınırlamasını özgürlüğün güvencesi sayar. Yumuşak ayrılık parlamenter, katı ayrılık başkanlık sisteminde görülür.
- Devlet biçimleri üniter, federal ve konfederasyon olarak ayrılır. Federalizmde egemenlik federal devlete aittir ve federe birimlerin kendi yasama ve yargı organları vardır; konfederasyonda üyeler egemenliğini korur.
- Hükümet sistemleri parlamenter, başkanlık ve yarı başkanlık olarak sınıflanır. Parlamenterde yürütme meclise karşı sorumludur; başkanlıkta başkan halkça seçilir ve meclis onu düşüremez; yarı başkanlıkta yürütme çift başlıdır.
- Doğrudan demokraside karar yetkisi halktadır; temsili demokraside seçilmiş temsilciler kullanır. Nüfus büyüdükçe doğrudan karar almanın güçleşmesi temsili sistemi yaygınlaştırmıştır.
- Demokrasi kuramlarında Schumpeter rekabetçi elit modelini, Dahl poliarşiyi, Lijphart ise çoğunlukçu ve uzlaşmacı demokrasi ayrımını ortaya koyar.
- Seçim sistemleri çoğunluk ve nispi temsil olarak ayrılır. Duverger yasasına göre tek turlu çoğunluk iki partililiği, nispi temsil çok partililiği destekler; d’Hondt en yüksek bölüm yöntemidir.
- Siyasi partiler iktidarı kazanmayı amaçlar; Duverger kadro ve kitle partisi ayrımını yapar. Baskı grupları ise iktidara talip olmadan karar vericileri etkiler.
- Başlıca siyasal ideolojiler liberalizm, muhafazakârlık, sosyalizm ve Marksizm, anarşizm, milliyetçilik ve faşizmdir. Liberalizm bireysel özgürlüğü ve sınırlı devleti, muhafazakârlık gelenek ve kademeli değişimi, Marksizm sınıf mücadelesini öne çıkarır.
- Elit kuramları (Mosca, Pareto, Michels) her toplumda küçük bir azınlığın yönettiğini savunur; çoğulcu yaklaşım iktidarın çok sayıda grup arasında dağıldığını ileri sürer.
- Anayasa devletin temel yapısını ve hak-özgürlük ilişkisini düzenleyen en üst hukuk normudur. Yazılı-yazısız ve sert-yumuşak ayrımı yapılır; Türkiye’nin anayasası yazılı ve sert niteliklidir.
- 1982 Anayasası’nda Cumhuriyetin nitelikleri (md. 2), bölünmez bütünlük ve Türkçe dil (md. 3) ile Cumhuriyet biçimi (md. 1) değiştirilemez ve değiştirilmesi teklif edilemez (md. 4). Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir (md. 6).
- Yasama yetkisi TBMM’nindir ve devredilemez (md. 7); yürütme Cumhurbaşkanı tarafından, yargı bağımsız mahkemelerce kullanılır. Cumhurbaşkanı kanunları on beş gün içinde yayımlar veya geri gönderir (md. 89).
- TBMM 600 milletvekilinden oluşur; seçimler beş yılda bir aynı gün yapılır. Cumhurbaşkanı adayı kırk yaşını doldurmuş, yükseköğrenim görmüş olmalı; en fazla iki kez seçilebilir. Birinci turda salt çoğunluk aranır, aksi hâlde ikinci pazar ikinci tur yapılır.
- Anayasa değişikliği için üye tamsayısının en az üçte biri teklif eder, beşte üçü kabul eder. Beşte üç ile üçte iki arasında kabul edilen değişiklik halkoyuna sunulmak üzere yayımlanır; üçte iki ile kabul edilirse Cumhurbaşkanı halkoyuna sunabilir.
- Temel hak ve hürriyetler yalnızca özlerine dokunulmadan, Anayasadaki sebeplerle, kanunla ve ölçülülük ilkesine uygun sınırlanabilir (md. 13). Olağanüstü hâl en çok altı ay ilan edilir; yaşama hakkı gibi çekirdek haklara dokunulamaz (md. 15).
- Anayasa Mahkemesi 15 üyelidir; kanunları şekil ve esas bakımından, Anayasa değişikliklerini yalnızca şekil bakımından denetler ve bireysel başvuruları karara bağlar. Yüksek Seçim Kurulu seçimlerin yönetimi ve denetimiyle görevlidir.
- Vatandaşlık bağı Anayasa’da Türk’ün tanımıdır (md. 66). Vatandaşlık soy bağı veya doğum yeri esasıyla kazanılabilir; Marshall’a göre sivil, siyasal ve sosyal haklar sırasıyla gelişmiştir.
- İnsan hakları kuşakları birinci kuşak medeni-siyasi, ikinci kuşak ekonomik-sosyal-kültürel, üçüncü kuşak dayanışma haklarıdır. Belgeler Magna Carta’dan Fransız Bildirisi’ne ve 1948 İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi’ne uzanır.
- Avrupa Konseyi ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Strazburg’dadır; Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi 1950’de Roma’da imzaya açılmıştır. Avrupa Birliği ise ayrı bir yapıdır; Kopenhag kriterleri üyelik koşullarını belirler.
- Birleşmiş Milletler (1945) organları Genel Kurul, Güvenlik Konseyi, Ekonomik ve Sosyal Konsey, Uluslararası Adalet Divanı ve Sekreterliktir. Güvenlik Konseyi’nin beş daimi üyesi veto hakkına sahiptir.
- Uluslararası ilişkiler kuramları realizm (güç ve çıkar), liberalizm (işbirliği ve kurumlar) ve konstrüktivizm (fikirler ve kimlikler) olarak ayrılır. NATO, IMF, DTÖ gibi kuruluşlar güvenlik ve ekonomi alanlarında işbirliğini düzenler.
Diğer Sosyal Bilimler
- Sosyal bilgiler; insan, toplum ve çevre ilişkilerini tarih, coğrafya, ekonomi, sosyoloji, antropoloji, siyaset bilimi, psikoloji, hukuk ve felsefe gibi alanlardan yararlanarak bütüncül ele alan, etkin vatandaş yetiştirmeyi amaçlayan bir öğretim alanıdır. Konular tek tek disiplinlere değil, disiplinlerarası bir bakışa dayanır.
- Sosyal bilimler insanı ve toplumu, doğa bilimleri doğal olguları inceler. Sosyal bilimlerde araştırmacı da incelenen toplumun parçası olduğundan nesnelik güçleşir, deney denetimi sınırlıdır; ancak gözlem, anket, görüşme ve belge incelemesiyle sistemli veri toplanabilir.
- Bilimsel bilgi sınanabilir, eleştiriye açık, birikimli ve geçicidir; yeni kanıtlar karşısında değişebilir. Tümevarım gözlemlerden genellemeye, tümdengelim genel önermelerden özele gider. Tümevarımda sonuç olasılıklıdır; tek bir karşıt örnek genellemeyi çürütebilir.
- Popper bilimi bilim dışından ayırmak için yanlışlanabilirlik ölçütünü önerir. Kuhn ise bilimin paradigmalar içinde işleyen normal bilim dönemleri ile anomaliler biriktiğinde yaşanan bilimsel devrimlerle ilerlediğini savunur. Paradigma değişimi birikimden çok kırılma niteliğindedir.
- Teknoloji ile toplum arasındaki ilişki iki yönlüdür. Teknolojik determinizm toplumsal değişimi büyük ölçüde teknolojinin belirlediğini savunur; toplumsal inşa yaklaşımı ise teknolojinin biçimini toplumsal değerlerin ve çıkarların belirlediğini vurgular. Ogburn’un kültürel gecikme kavramı, maddi kültürün manevi kültürden hızlı değiştiğini anlatır.
- Bilgi toplumunda bilgi temel üretim kaynağıdır; bilgi ve iletişim teknolojilerine erişimdeki eşitsizlik dijital uçurumdur. Sanayi Devrimi’nde makineleşmenin kentleşmeye, işçi sınıfına ve yeni toplumsal ilişkilere yol açması, teknolojik değişmenin toplumsal yapıyı dönüştürdüğünü gösteren klasik örnektir.
- Antropoloji insanı biyolojik ve kültürel yönleriyle inceler. Başlıca dalları fiziki (biyolojik) antropoloji, kültürel (sosyal) antropoloji, arkeoloji ve dil antropolojisidir. Kültürel antropolojinin temel yöntemi, araştırmacının topluluğun içinde yaşayarak veri topladığı katılımlı gözlem ve etnografik alan çalışmasıdır.
- Kültür, toplumun üyelerince öğrenilen, paylaşılan, kuşaktan kuşağa aktarılan ve değişen maddi ve manevi öğeler bütünüdür. Alt kültür ana kültür içindeki farklılaşmayı, karşıt kültür ise egemen değerlere karşı çıkan yapıyı anlatır. Kültürün temel özellikleri öğrenilmiş, sembolik, birikimli ve değişken olmasıdır.
- Etnosentrizm kişinin kendi kültürünü ölçüt alıp diğer kültürleri ona göre yargılamasıdır. Kültürel görecelik ise her kültürün kendi bağlamında anlaşılmasını savunur. Akültürasyon kültürlerin sürekli teması sonucu yaşanan karşılıklı değişmeyi, asimilasyon bir grubun egemen kültürde erimesini, entegrasyon ise kimliği koruyarak uyum sağlamayı ifade eder.
- Antropolojide başlıca yaklaşımlar: Morgan ve Tylor’un tek çizgili evrimciliği; Boas’ın tarihsel özgüllük ve kültürel görecelik anlayışı; Malinowski’nin kültür öğelerini ihtiyaçları karşılayan işlevleriyle açıklayan işlevselciliği; Lévi-Strauss’un yapısalcılığı; Geertz’in kültürü anlam ağı olarak yorumlayan yaklaşımı.
- Tarih öncesi çağlar sırasıyla Paleolitik (Eski Taş), Mezolitik (Orta Taş), Neolitik (Yeni Taş), Kalkolitik (Bakır-Taş), Tunç ve Demir çağlarıdır. Neolitik devrimle tarım ve hayvancılığa, yerleşik köy yaşamına geçilmiştir. Anadolu’da Çatalhöyük, Çayönü ve Göbeklitepe bu dönemlerin önemli merkezleridir.
- Yazının bulunuşu (yaklaşık MÖ 3200, Sümerlerde çivi yazısı) tarih çağlarının başlangıcı sayılır. Dicle-Fırat, Nil, İndus ve Sarı Irmak havzalarında nehir medeniyetleri doğmuş; sulama, takvim, ölçü sistemleri, şehirleşme ve devlet örgütlenmesi bu çevrelerde gelişmiştir. Mısır’da Nil taşkını geometrinin gelişmesine katkıda bulunmuştur.
- Ekonominin temel sorunu kıtlıktır: sınırlı kaynaklara karşı sınırsız istek vardır; bu yüzden seçim yapılır. Fırsat maliyeti vazgeçilen en iyi alternatifin değeridir. Üretim olanakları sınırının üzerindeki noktalar etkin kaynak kullanımını, içindekiler atıl kaynağı gösterir. Üretim faktörleri toprak, emek, sermaye ve girişimcidir.
- Fiyat, arz ve talebin kesiştiği noktada oluşur. Normal mallarda fiyat arttıkça talep edilen miktar azalır; ikame malın fiyatı artınca diğer malın talebi artar, tamamlayıcı malda azalır. Esneklik, miktardaki yüzde değişmenin fiyattaki yüzde değişmeye oranıdır; talep esnek değilse fiyat artışı toplam geliri artırır. Denge fiyatının altındaki tavan fiyat talep fazlası yaratır.
- Piyasa yapıları: tam rekabette çok sayıda küçük firma ve serbest giriş çıkış, tekelde tek satıcı ve giriş engelleri, oligopolde az sayıda büyük firma, monopolcü rekabette çok sayıda farklılaştırılmış ürün satan firma vardır. Ekonomik sistemler piyasa, merkezî planlı ve karma ekonomi olarak ayrılır.
- Makroekonomide GSYH belirli bir dönemde ülke sınırları içinde üretilen nihai mal ve hizmetlerin piyasa değeridir; ara mallar çifte sayımı önlemek için dışarıda tutulur. Enflasyon genel fiyat düzeyindeki sürekli artıştır; parasal gelir fiyatlardan yavaş artarsa reel gelir azalır. Paranın işlevleri değişim aracı, hesap birimi, değer saklama ve ileri ödeme aracıdır.
- Para politikası merkez bankasınca faiz, zorunlu karşılık ve açık piyasa işlemleriyle yürütülür; maliye politikası hükümetin vergi ve kamu harcaması kararlarıdır. Enflasyonla mücadelede genellikle talebi daraltıcı politikalar (faiz artışı, harcama kısma) kullanılır. KDV dolaylı, gelir vergisi doğrudan vergidir. Dış ticarette kazancı belirleyen karşılaştırmalı üstünlüktür.
- İletişim süreci kaynak, mesaj, kodlama, kanal, kodaçımı, alıcı, geri bildirim ve bağlamdan oluşur; gürültü mesajın doğru iletilmesini bozan her engeldir. Etkili iletişim çift yönlüdür, geri bildirimle doğrulanır. Sözsüz iletişim (beden dili, ses tonu, mesafe) duygu ve tutumları taşır; söz ile davranış çeliştiğinde sözsüz mesaj daha güvenilir sayılır.
- Aktif dinleme göz teması, onaylayan beden dili, özetleme ve duyguyu yansıtmayı içerir. Empati karşıdakinin duygusunu onun bakış açısından anlayıp bunu ona iletmektir. Ben dili yargılamadan davranış, etki ve duyguyu bildirir; sen dili suçlayıcıdır. Öğüt verme, tehdit, yargılama, geçiştirme gibi tepkiler iletişim engelidir.
- Johari penceresi benliği dört alanda ele alır: açık alan (ikisi de bilir), kör alan (başkaları bilir, kişi bilmez), gizli alan (kişi bilir, başkaları bilmez), bilinmeyen alan (hiç kimse bilmez). Geri bildirim almak kör alanı, kendini açmak gizli alanı küçültür. Davranış biçimleri pasif, saldırgan ve atılgan olarak ayrılır; atılganlık hakları çiğnemeden ifadedir.
- Çatışma çözmede başlıca stratejiler yarışma, işbirliği, uzlaşma, kaçınma ve uymadır; ihtiyaçların ikisini de karşılayan işbirliği kazan-kazan çözümdür. Mayo’nun Hawthorne çalışmaları verimin yalnızca ücret ve koşullarla değil, grup ilişkileri ve ilgi görmeyle de belirlendiğini göstermiş, insan ilişkileri okulunu doğurmuştur.
- Sosyoloji toplumu bilimsel olarak inceler; adı Comte’la anılır, Durkheim toplumsal olguyu bireye dışsal ve zorlayıcı sayarak bağımsız bir bilim kılmıştır. Weber toplumsal eylemin anlamını anlamaya çalışan anlamacı yaklaşımı, Marx sınıf çatışmasını esas alır. Başlıca kuramlar işlevselcilik, çatışma kuramı ve sembolik etkileşimciliktir.
- Toplumsal yapıyı statü, rol, grup, kurum, norm ve değer oluşturur. Statü atfedilmiş (cinsiyet, yaş, doğum) ya da kazanılmış (meslek, eğitim) olabilir. Rol çatışması farklı statülerin rol beklentileri çeliştiğinde, rol gerilimi tek statünün rolleri çeliştiğinde ortaya çıkar. Birincil gruplar yüz yüze ve sıcak, ikincil gruplar biçimsel ve amaç odaklıdır.
- Sosyalleşmede Cooley ayna benlik (kendini başkalarının gözüyle görme), Mead rol alma ve genelleşmiş başkası kavramlarını getirmiştir. Sapma Merton’a göre kültürel hedeflerle meşru araçlar arasındaki gerginlikten doğar (uyum, yenilikçilik, törencilik, çekilme, isyan); etiketleme kuramı sapmayı toplumun yapıştırdığı etiketle açıklar. Durkheim mekanik ve organik dayanışmayı ayırır.
- Tabakalaşma kast gibi kapalı ya da sınıf gibi açık biçimlerde olabilir. Toplumsal hareketlilik dikey (yukarı-aşağı) ya da yatay, nesil içi ya da nesiller arası olabilir. Sosyal kontrol resmî (hukuk, mahkeme) ve resmî olmayan (ayıplama, dışlama, gelenek) araçlarla sağlanır. Sumner’e göre görgü kuralları hafif, töre ağır yaptırıma sahiptir.
- Sosyal proje, bir toplumsal soruna çözüm üretmek amacıyla planlı, zamanlı ve kaynaklı yürütülen çalışmadır. Aşamalar: sorun ve ihtiyaç analizi, paydaş analizi, SMART hedef belirleme, etkinlik ve bütçe planı, uygulama, izleme, değerlendirme ve sürdürülebilirlik. Çıktılar doğrudan ürün ve hizmetlerdir; sonuç ve etki ise davranış ve durumdaki kalıcı değişimdir.
Sosyal Bilgiler Öğretimi
- Sosyal bilgiler, tarih, coğrafya, ekonomi, siyaset bilimi, sosyoloji, antropoloji gibi sosyal bilimlerden seçilen kavram, ilke ve yöntemlerin öğrencinin düzeyine göre, etkin vatandaş yetiştirme amacıyla bütünleştirildiği bir okul dersidir. Sosyal bilimler bilgi üreten akademik disiplinlerdir; sosyal bilgiler ise bu bilgilerin öğretim amacıyla düzenlenmiş hâlidir.
- Sosyal bilgilerin amacı bilgi yüklemek değil; bilgi, beceri, değer ve eğilimi birlikte kazandırarak öğrencinin toplumsal yaşama anlamlı biçimde katılmasını sağlamaktır. Bu nedenle dersin merkezinde insan, toplum, zaman, mekân ve çevre arasındaki ilişkiler yer alır.
- Barr, Barth ve Shermis sosyal bilgileri üç gelenek altında toplar: vatandaşlık aktarımı (toplumun değer ve bilgilerinin aktarılması), sosyal bilimler (disiplinlerin kavram ve yöntemlerinin kazandırılması) ve yansıtıcı araştırma (toplumsal sorunlar üzerinde düşünüp karar verme). Aynı konu, hangi gelenekle ele alındığına göre farklı etkinliklerle işlenir.
- Martorella bu sınıflamaya iki yaklaşım ekleyerek beşe çıkarır: bilgilendirilmiş toplumsal eleştiri ve bireyin kişisel gelişimi. Birincisi güç ilişkilerini ve toplumsal uygulamaları sorgulamaya, ikincisi öğrencinin kimlik, ilgi ve duygusal gelişimine odaklanır.
- Ulusal Sosyal Bilgiler Konseyi’nin (NCSS) on teması; kültür, zaman-süreklilik-değişim, insanlar-yerler-çevreler, bireysel gelişim ve kimlik, bireyler-gruplar-kurumlar, güç-otorite-yönetim, üretim-dağıtım-tüketim, bilim-teknoloji-toplum, küresel bağlantılar ve sivil ideal-uygulamalardır. Bu temalar disiplinleri tek bir çatı altında ilişkilendirmeyi sağlar.
- Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli, bilgi, beceri, eğilim ve değerlere sahip yetkin ve erdemli insanı hedefleyen bütüncül bir modeldir. Yetkinlik alanın bilgi ve becerilerine sahip olmayı, erdem ise ruhsal olgunluğu ve ahlaken övülen meziyetleri ifade eder; ikisi birbirini tamamlar.
- Öğrenci profili dört bütünlüğe dayanır: ontolojik bütünlük (ruh ve beden), epistemolojik bütünlük (bilgi ve bilgelik), zamansal bütünlük (geçmişten geleceğe, toplumun ortak tarihsel tecrübesi) ve aksiyolojik olgunluk (ahlaki bilinç ve estetik bakış). Profil on özellikte somutlaşır: ahlaklı, bilge, cesaretli, estetik, iradeli, merhametli, sağlıklı, sorgulayıcı, üretken, vatansever.
- Beceriler çerçevesi; kavramsal beceriler, alan becerileri, eğilimler, sosyal-duygusal öğrenme becerileri ve okuryazarlık becerilerinden oluşur. Kavramsal beceriler temel beceriler (saymak, okumak, işaret etmek gibi), yirmi bütünleşik beceri (karşılaştırma, yorumlama, sentezleme gibi) ve üç üst düzey düşünme becerisinden (karar verme, problem çözme, eleştirel düşünme) oluşur.
- Eğilimler becerileri harekete geçiren ve nitelikli kılan zihinsel örüntülerdir. Benlik eğilimleri altı (merak, bağımsızlık, azim ve kararlılık, kendine inanma, kendine güvenme, seçicilik), sosyal eğilimler beş (empati, sorumluluk, girişkenlik, güven, oyunseverlik), entelektüel eğilimler on (muhakeme, odaklanma, yaratıcılık, gerçeği arama, açık fikirlilik, analitiklik, sistematiklik, soru sorma, şüphe duyma, eleştirel bakma) tanedir.
- Sosyal bilimler alan becerileri on yedi tanedir: zamanı algılama ve kronolojik düşünme, kanıta dayalı sorgulama ve araştırma, tarihsel empati, değişim ve sürekliliği algılama, sosyal katılım, girişimcilik, mekânsal düşünme, coğrafi sorgulama, coğrafi gözlem ve saha çalışması, harita, tablo-grafik-şekil-diyagram, mantıksal muhakeme, felsefi sorgulama, felsefi muhakeme, felsefi düşünce ortaya koyma, eleştirel sosyolojik düşünme, tarihsel sorun analizi ve karar verme.
- Her alan becerisi bütünleşik becerilerden, her bütünleşik beceri de gözlenebilir süreç bileşenlerinden oluşur. Örneğin kanıta dayalı sorgulama; meraka dayalı soru sorma, kaynaklardan bilgi toplama, kaynağı inceleme, kaynağı sorgulama, kaynağı yorumlama ve kanıta dayalı ürün oluşturma ve paylaşma bütünleşik becerilerini kapsar. Süreç bileşenleri ölçme-değerlendirme için de ölçüt sağlar.
- Tarihsel empati, tarihsel kişi ve olayları kendi zamanının koşulları içinde değerlendirmektir; yargılamadan önce dönemin koşullarını fark etmeyi ve gerekirse günümüzle karşılaştırmayı içerir. Değişim ve sürekliliği algılama ise neyin değiştiğini, neyin sürdüğünü, nedenlerini ve sonuçlarını yorumlamayı, ilerleme-gerileme değerlendirmesi yapabilmeyi kapsar.
- Mekânsal düşünme, konum algılama, coğrafi koşulları tanımlama, mekânsal bağlantıları çözümleme, mekânları karşılaştırma ve mekânsal deseni algılama gibi on bir bütünleşik beceriden oluşur. Coğrafi sorgulama ‘Ne? Nerede? Neden orada? Neden önemli?’ sorularıyla başlar; coğrafi gözlem ve saha çalışması ise hazırlık, uygulama, düzenleme, çözümleme, tahmin ve raporlama aşamalarını içerir.
- Sosyal katılım; sorgulama, sosyal temas oluşturma, grup dinamiğini sağlama, fikir üretme, müzakere etme ve fikri eyleme dönüştürme becerileriyle öğrencinin yakın çevresindeki bir sorunda fikir üretip uzlaşarak harekete geçmesini anlatır. Girişimcilik ise ihtiyacı sezme, riskleri değerlendirerek karar verme, kaynakları yönetme ve fikri ürüne dönüştürmeyi kapsar.
- Öğrenme çıktıları, içerik çerçevesindeki bilgi kümesinin alan veya kavramsal becerilerle birleştirilmesiyle oluşur; gözlenebilir ve ölçülebilir eylemlerle yazılır. Becerinin süreç bileşenleri öğrenme çıktısına dönüştürülürken eklenmez ya da çıkarılmaz; temel becerilerle oluşturulan çıktıya ise süreç bileşeni yazılmaz.
- İçerik çerçevesi bir bilgi kataloğu değil; sağlam, geçerli ve dayanıklı bilgiyi temsil eder. Bilgi kümeleri dört türdür: disipline özgü bilgi (ilke, genelleme, anahtar kavram), disiplinler arası bilgi (disiplinler arasında bağlantı), epistemik bilgi (uzmanların nasıl çalıştığı ve düşündüğü) ve işlemsel bilgi (bir şeyin nasıl yapılacağı).
- Programlar arası bileşenler üçtür: sosyal-duygusal öğrenme becerileri (benlik: kendini tanıma, kendini düzenleme, kendine uyarlama; sosyal yaşam: iletişim, iş birliği, sosyal farkındalık; ortak/birleşik: uyum, esneklik, sorumlu karar verme), Erdem-Değer-Eylem Çerçevesi ve sistem düşüncesi ile okuryazarlık becerileri. Bunlar ayrı ders konusu değil, tüm derslere nüfuz eden yapılardır.
- Erdem-Değer-Eylem Çerçevesi erdemlere değerler, değerlere eylemler aracılığıyla ulaşılacağını varsayar. Yirmi değerin üçü çatı değerdir: saygı, sorumluluk, adalet. Diğer değerler insan (ör. sabır, tasarruf), aile ve sosyal çevre (ör. sevgi, dostluk, vatanseverlik) ve fiziksel çevre (temizlik, duyarlılık, estetik, merhamet) alanlarında kümelenir. Değerler derslere doğal biçimde kaynaştırılır.
- Okuryazarlık becerileri dokuz tanedir: bilgi, dijital, finansal, görsel, kültür, vatandaşlık, veri, sürdürülebilirlik ve sanat okuryazarlığı. Sistem düşüncesi çatısı altında farkındalık, işlevsellik ve eylemsellik düzeylerinde sarmal biçimde geliştirilir; öğrenme çıktılarında açıkça vurgulanmayan örtük bir yapıdadır.
- Öğrenme-öğretme yaşantıları temel kabuller, ön değerlendirme, köprü kurma, öğrenme-öğretme uygulamaları ve farklılaştırmadan oluşur. Temel kabuller ön öğrenmeleri, ön değerlendirme bunların yoklanmasını ve ilgi-ihtiyaç belirlemeyi, köprü kurma ise mevcut bilgi ile yeni bilgi arasında bağ kurmayı ve günlük hayata bağlamayı sağlar.
- Model beş öğrenme yaklaşımını temel alır: yaşantı temelli, bağlam temelli, proje temelli, sorgulamaya dayalı ve iş birlikli öğrenme. Hepsinde öğrenci aktif ve özerk, öğretmen ise rehber ve kolaylaştırıcıdır. Tartışma, örnek olay, drama, gezi-gözlem, altı şapkalı düşünme ve kavram haritası gibi yöntem ve tekniklerle desteklenir.
- Farklılaştırma zenginleştirme ve destekleme olmak üzere iki yönlüdür ve içerik, süreç, ürün ve öğrenme ortamı boyutlarında yapılır. Destekleme, daha fazla zaman ve tekrara ihtiyaç duyan öğrenciler içindir; bu öğrencilerin başarısız olduğu anlamına gelmez. Amaç yarıştırmak ve ayrıştırmak değil, her öğrencinin kendi hızında ilerlemesini sağlamaktır.
- Ölçme ve değerlendirme sürekli ve geliştirici (biçimlendirici) olup öğrenme kanıtlarına dayanır. Proje, performans görevi, portfolyo, gözlem formu, kontrol listesi, öz ve akran değerlendirme, yansıtma yazısı gibi birden çok kanıt toplanır; her ünite, tema ya da öğrenme alanında en az bir performans görevi verilir. Dönüt yargılayıcı değil, motive edici olmalıdır.
- Kavram öğretiminde Klausmeier’in dört düzeyi (somut, özdeşlik, sınıflama, biçimsel), Frayer modeli, Novak’ın kavram haritası, Bruner’ın kavram edinme modeli ve Ausubel’in ön örgütleyicileri temel araçlardır. Kavram yanılgıları kelime ilişkilendirme, kavram haritası, tanılayıcı dallanmış ağaç ve yapılandırılmış grid gibi tekniklerle belirlenir.
- Değer eğitiminde kullanılan yaklaşımlar değer telkini, davranış değiştirme, gözlem yoluyla öğrenme, değer belirginleştirme, değer analizi, ahlaki muhakeme (ikilem), eylem öğrenme ve karakter eğitimidir. Telkin değeri doğrudan aktarır; değer belirginleştirme öğrencinin seçip sahiplenmesini, ahlaki muhakeme gerekçelendirmenin gelişimini, eylem öğrenme ise değeri uygulamayla yaşamayı öne çıkarır.