MEB-AGS Mevzuat Soruları

MEB-AGS Mevzuat (sınavda 8 soru · Anayasa (insan hakları), 1739, 222, 7528 sayılı kanunlar): 8 konuda 768 özgün soru. Her konunun özeti aşağıda; sorular üyelere açık: ücretsiz giriş yap, uygulamada bildiğin soru bir daha sorulmayacak biçimde çöz.

Uygulamada çözBildiğin soru bir daha sorulmaz, bilmediğin öğrenene kadar tekrar gelir

Konular

Anayasa: Genel Esaslar82 soru
Anayasa: Temel Hak ve Hürriyetler123 soru
Anayasa: Yasama67 soru
Anayasa: Yürütme64 soru
Anayasa: Yargı66 soru
1739 sayılı Millî Eğitim Temel Kanunu130 soru
222 sayılı İlköğretim ve Eğitim Kanunu106 soru
7528 sayılı Öğretmenlik Mesleği Kanunu130 soru

Anayasa: Genel Esaslar

82 soru

Anayasanın Birinci Kısmı “Genel Esaslar” başlığını taşır ve 1.–11. maddeleri kapsar. Bu maddeler devletin şeklini, niteliklerini, bütünlüğünü, amaç ve görevlerini, egemenliği, üç yetkiyi, kanun önünde eşitliği ve Anayasanın bağlayıcılığını düzenler.
Başlangıç, Anayasanın dayandığı temel görüş ve ilkeleri belirtir. 176. madde gereği Anayasa metnine dahildir; 2. madde de Cumhuriyetin başlangıçta belirtilen temel ilkelere dayandığını söyler.
Başlangıcın başlıca ilkeleri: Atatürk’ün belirlediği milliyetçilik anlayışı ve inkılapları, millet iradesinin mutlak üstünlüğü, egemenliğin kayıtsız şartsız millete ait olması, kuvvetler ayrımının üstünlük sıralaması değil işbölümü olması ve laiklik ilkesi.
Başlangıca göre egemenliği millet adına kullanma yetkisi verilen hiçbir kişi ve kuruluş, Anayasada belirtilen hürriyetçi demokrasinin ve onun gereklerine göre kurulan hukuk düzeninin dışına çıkamaz.
Başlangıçta kuvvetler ayrımı, Devlet organları arasında üstünlük sıralaması olarak değil, belli yetki ve görevlerin kullanılmasından ibaret medeni bir işbölümü ve işbirliği olarak tanımlanır; üstünlük ancak Anayasa ve kanunlardadır.
Başlangıçta laiklik ilkesinin gereği olarak kutsal din duygularının Devlet işlerine ve politikaya kesinlikle karıştırılamayacağı belirtilir. Ayrıca hiçbir faaliyet, Türk millî menfaatleri, Devleti ve ülkesiyle bölünmezliği esası ve Atatürk milliyetçiliği karşısında korunma göremez.
Başlangıç, her Türk vatandaşının eşitlik ve sosyal adalet gereklerince temel hak ve hürriyetlerden yararlanarak onurlu bir hayat sürdürme hak ve yetkisine doğuştan sahip olduğunu belirtir; “Yurtta sulh, cihanda sulh” inancına da yer verir. Başlangıç 1995 ve 2001’de değiştirilmiştir.
1. madde: Türkiye Devleti bir Cumhuriyettir. Devletin şekli budur ve 4. madde gereği bu hüküm değiştirilemez.
2. madde Cumhuriyetin niteliklerini sayar: huzur, millî dayanışma ve adalet anlayışını gözeten; insan haklarına saygı gösteren; Atatürk milliyetçiliğini benimseyen; Başlangıçtaki ilkelere dayanan; demokratik, laik ve sosyal nitelikte bir hukuk Devleti olmak.
3. madde: Devlet, toprağı ve halkıyla birlikte parçalanamaz bir bütündür. Resmî dil Türkçedir; bayrak beyaz ay yıldızlı kırmızı bayraktır ve şekli kanunda gösterilir; millî marş İstiklal Marşı’dır; başkent Ankara’dır.
4. madde: 1. maddedeki devletin şekli, 2. maddedeki Cumhuriyetin nitelikleri ve 3. madde hükümleri değiştirilemez ve değiştirilmesi teklif de edilemez. Yasak, kabulle sınırlı olmayıp teklif aşamasını da kapsar.
4. madde yalnızca 1., 2. ve 3. maddeleri sayar. Genel Esasların diğer maddeleri (örneğin 8. ve 9. maddeler 2017’de, 10. madde 2004 ve 2010’da) Anayasa değişikliğiyle değiştirilebilmiştir.
5. madde Devletin temel amaç ve görevlerini sayar: bağımsızlığı, bütünlüğü, bölünmezliği, Cumhuriyeti ve demokrasiyi korumak; refah, huzur ve mutluluğu sağlamak; hak ve hürriyetleri sınırlayan engelleri kaldırmak; insanın gelişmesi için gerekli şartları hazırlamak.
6. madde: Egemenlik kayıtsız şartsız Milletindir. Millet bu egemenliği doğrudan değil, Anayasadaki esaslar çerçevesinde yetkili kıldığı organlar aracılığıyla kullanır.
Egemenliğin kullanımı bir kişiye, zümreye ya da sınıfa hiçbir biçimde bırakılamaz. Kimse ve hiçbir organ, dayanağı Anayasada bulunmayan bir Devlet yetkisini kullanamaz.
7. madde: Yasama yetkisi Türk Milleti adına TBMM’nindir ve bu yetki devredilemez. Devredilemez ibaresi Genel Esaslarda yalnızca yasama yetkisi için yer alır.
8. madde: Yürütme yetkisini ve görevini Cumhurbaşkanı kullanır; bunu yaparken Anayasaya ve kanunlara bağlı kalır. “Ve Bakanlar Kurulu” ibaresi 2017 değişikliğiyle metinden çıkarılmıştır.
9. madde: Yargı yetkisini Türk Milleti adına bağımsız ve tarafsız mahkemeler kullanır. Maddeye “ve tarafsız” ibaresi 2017’de eklenmiştir. Yasama ve yargı yetkileri Türk Milleti adına kullanılır.
10. madde: Herkes kanun önünde eşittir; ayırım yapılamayacak sebepler arasında din, mezhep, felsefi inanç, siyasi düşünce, cinsiyet, renk, ırk ve dil sayılmış, “benzeri sebepler” ifadesiyle liste açık bırakılmıştır.
10. maddeye 2004’te kadın erkek eşitliği ve Devletin bunu gerçekleştirme yükümlülüğü eklenmiştir; 2010’da ise bu amaçla alınan önlemlerin eşitliğe karşı yorumlanamayacağı hükmü getirilmiştir.
10. madde, çocuk, yaşlı, engelli, şehit yakını, malul ve gazi gruplarına yönelik önlemlerin eşitliği zedelemediğini belirtir. Buna karşılık kişi, aile, zümre ya da sınıf lehine imtiyaz tanımak yasaktır.
10. maddenin son fıkrasına göre Devlet organları ve idare makamları bütün işlemlerinde kanun önünde eşitlik ilkesine uygun hareket etmek zorundadır. Eşitlik ilkesi yalnızca yasama için değil, idare için de bağlayıcıdır.
11. madde: Anayasa kuralları bütün devlet organlarını, idareyi, kurumları ve kişileri bağlayan temel hukuk normlarıdır. Kanunlar Anayasaya aykırı olamaz; yani Anayasa kanunların üstündedir.
176. maddeye göre madde kenar başlıkları (örneğin “Devletin şekli”) yalnızca konuyu ve maddeler arasındaki sıralama ve bağlantıyı gösterir; Anayasa metninden sayılmaz. Başlangıç ise Anayasa metnine dahildir.
Sık karıştırılanlar: devredilemezlik yalnızca yasama için yazılıdır; “bırakılamaz” ibaresi egemenliğin kullanılması içindir; değiştirilemezlik 1., 2. ve 3. maddeleri kapsar, 5. maddeyi kapsamaz; 10. maddedeki tedbirler imtiyaz değil, eşitliği sağlayan düzenlemelerdir.

Anayasa: Temel Hak ve Hürriyetler

123 soru

Anayasa’nın İkinci Kısmı “Temel Haklar ve Ödevler” başlığını taşır ve md. 12–74’ü kapsar. Dört bölümden oluşur: Genel Hükümler (md. 12–16), Kişinin Hakları ve Ödevleri (md. 17–40), Sosyal ve Ekonomik Haklar ve Ödevler (md. 41–65) ve Siyasi Haklar ve Ödevler (md. 66–74).
Md. 12’ye göre herkes kişiliğine bağlı; dokunulmaz, devredilmez ve vazgeçilmez temel hak ve hürriyetlere sahiptir. Aynı madde bu hak ve hürriyetlerin kişiye topluma, aileye ve diğer insanlara karşı ödev ve sorumluluklar da yüklediğini belirtir; hak ile ödev birlikte düşünülür.
Md. 13 sınırlamanın kurallarını koyar: Hak ve hürriyetlerin özüne dokunulamaz, sınırlama yalnızca ilgili maddede gösterilen sebeplerle yapılabilir ve mutlaka kanunla yapılır. Yönetmelik ya da genelge ile sınırlama olmaz. Md. 13’e göre sınırlama; Anayasanın ruhuna, demokratik düzenin ve laik Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine uygun olmak zorundadır. Bu ölçütler, bir sınırlamanın Anayasaya uygunluğu denetlenirken birlikte aranır.
Md. 14 kötüye kullanma yasağıdır: Hiçbir hak, ülkenin ve milletin bölünmez bütünlüğünü bozmak ya da insan haklarına dayalı demokratik ve laik Cumhuriyeti ortadan kaldırmak amacıyla kullanılamaz. Anayasa hükümleri, hakları yok etmeyi veya olduğundan geniş sınırlamayı amaçlayan faaliyetlere imkân verecek biçimde yorumlanamaz.
Md. 15’e göre savaş, seferberlik ve olağanüstü hallerde, milletlerarası hukuk yükümlülükleri çiğnenmeden ve durumun gerektirdiği ölçüde, hakların kullanımı kısmen veya tamamen durdurulabilir. Sınırlama olağan zamanda kanunla ve özüne dokunmadan yapılır; durdurma ise yalnızca olağanüstü dönemlere özgüdür. Md. 16 yabancıların durumunu düzenler: Temel hak ve hürriyetler yabancılar bakımından milletlerarası hukuka uygun olarak kanunla sınırlanabilir. Vatandaş ile yabancı arasındaki fark özellikle siyasi haklarda ve kamu hizmetine girmede belirgindir.
Olağanüstü dönemde bile durdurulamayan “çekirdek haklar” md. 15’te sayılmıştır: yaşama hakkı (savaş hukukuna uygun ölümler hariç), maddi ve manevi varlığın bütünlüğü, din-vicdan-düşünce-kanaati açıklamaya zorlanmama, suç ve cezaların geriye yürütülememesi ve mahkeme kararıyla saptanmadıkça kimsenin suçlu sayılmaması.
Md. 17 yaşama hakkını ve maddi-manevi varlığın korunmasını düzenler. Tıbbi zorunluluk ve kanunda yazılı haller dışında vücut bütünlüğüne dokunulamaz; kişi rızası olmadan bilimsel veya tıbbi deneye tabi tutulamaz. İşkence, eziyet ve insan haysiyetine aykırı ceza ya da muamele yasaktır. Meşru müdafaa gibi kanunun silah kullanmaya izin verdiği zorunlu durumlardaki öldürmeler istisnadır. Md. 18’e göre kimse zorla çalıştırılamaz, angarya yasaktır. Hükümlülük veya tutukluluk süresindeki çalıştırma, olağanüstü hallerde vatandaşlardan istenen hizmetler ve ülke ihtiyaçlarının gerektirdiği vatandaşlık ödevi niteliğindeki çalışmalar zorla çalıştırma sayılmaz.
Md. 19 kişi hürriyeti ve güvenliğini düzenler. Hürriyetten yoksun bırakma yalnızca kanunda sayılan hallerde olur; tutuklamayı hâkim karara bağlar. Hâkim kararı olmadan yakalama ancak suçüstü veya gecikmesinde sakınca bulunan hallerde yapılabilir. Yakalanana sebepler ve iddialar derhal bildirilir; yakınlarına da haber verilir.
Md. 19’daki süreler: Yakalanan ya da tutuklanan kişi, yol süresi hariç en geç 48 saat içinde, toplu suçlarda ise en çok 4 gün içinde hâkim önüne çıkarılır. Bu süreler olağanüstü hal ve savaşta uzatılabilir. Tutuklu makul sürede yargılanmayı isteyebilir; kanuna aykırı işlem gören kişinin zararını Devlet öder.
Özel hayatın gizliliği (md. 20), konut dokunulmazlığı (md. 21) ve haberleşme hürriyeti (md. 22) benzer biçimde korunur. Millî güvenlik, kamu düzeni, suç işlenmesinin önlenmesi, genel sağlık, genel ahlak veya başkalarının hak ve özgürlükleri gibi sebeplerle hâkim kararı gerekir; gecikmede sakınca varsa kanunla yetkili kılınan merciin yazılı emri yeterlidir.
Yazılı emirle yapılan işlemde merciin kararı 24 saat içinde görevli hâkimin onayına sunulur; hâkim kararını el koymadan itibaren 48 saat içinde açıklar, açıklamazsa el koyma ya da karar kendiliğinden kalkar. Md. 20’ye 2010’da eklenen fıkra kişisel verilerin korunmasını ayrı bir hak olarak tanır: Veriler ancak kanunda öngörülen hallerde ya da kişinin açık rızasıyla işlenebilir.
Md. 23 yerleşme ve seyahat hürriyetini düzenler. Vatandaşın yurt dışına çıkması yalnızca suç soruşturması veya kovuşturması nedeniyle ve hâkim kararıyla kısıtlanabilir. Vatandaş sınır dışı edilemez, yurda girişi engellenemez.
Md. 24 ve 25 inanç ve düşünce alanını korur: Kimse ibadete katılmaya veya inancını açıklamaya zorlanamaz, bunlar yüzünden kınanamaz ve suçlanamaz. Din kültürü ve ahlak öğretimi ilk ve ortaöğretimde zorunlu dersler arasındadır; bunun dışındaki din eğitimi kişinin kendi isteğine, küçüklerde yasal temsilcisinin talebine bağlıdır. Dinin istismarı yasaktır.
Md. 26 ve 27 düşünceyi açıklama-yayma ile bilim ve sanat hürriyetini kapsar. Radyo, televizyon ve sinema yayımı izin sistemine bağlanabilir. Bilim ve sanatı serbestçe öğrenme, öğretme ve araştırma hakkı vardır; fakat yayma hakkı Anayasanın 1., 2. ve 3. maddelerinin değiştirilmesini sağlamak için kullanılamaz.
Basın hükümleri md. 28–32’dedir: Basın hürdür, sansürlenemez; basımevi kurmak ve süreli ya da süresiz yayın çıkarmak izne ve mali teminata bağlanamaz. Hukuka uygun kurulmuş basın araçları suç aleti sayılarak zapt edilemez (md. 30). Yayının toplatılmasına hâkim karar verir; gecikmede yetkili merci emreder, bunu 24 saat içinde bildirir ve hâkim 48 saatte onaylamazsa karar hükümsüz olur. Md. 31 kişilere ve siyasi partilere, kamu tüzel kişilerinin elindeki basın dışı kitle iletişim araçlarından yararlanma hakkı verir. Md. 32’deki düzeltme ve cevap hakkı yalnızca haysiyet ve şerefe dokunulması ya da gerçeğe aykırı yayın hallerinde doğar; yayın yapılmazsa hâkim başvurudan itibaren en geç yedi gün içinde karar verir.
Dernek kurma (md. 33) ve toplantı-gösteri yürüyüşü düzenleme (md. 34) önceden izin alınmadan kullanılır. Kimse derneğe üye olmaya veya üye kalmaya zorlanamaz; dernekleri hâkim kapatır, gecikmede yetkili merci faaliyetten men edebilir ve bu karar 24 saat içinde hâkim onayına sunulur. Toplantı ve yürüyüş silahsız ve saldırısız olmalıdır. Md. 35 mülkiyet ve miras haklarını güvenceye alır. Bu haklar yalnızca kamu yararı için ve kanunla sınırlanabilir; mülkiyetin kullanımı da toplum yararına aykırı olamaz.
Hakların korunması bölümünde (md. 36–40) şunlar yer alır: hak arama hürriyeti ve adil yargılanma (md. 36), kanuni hâkim güvencesi ve olağanüstü mahkeme yasağı (md. 37), suç ve cezaya ilişkin esaslar (md. 38), ispat hakkı (md. 39) ve hakkı ihlal edilenin yetkili makama başvuru isteme hakkı (md. 40).
Md. 38’in ilkeleri: suçta ve cezada kanunilik ile geriye yürümezlik, suçluluk kesinleşinceye dek masumiyet karinesi, kendini suçlamama, hukuka aykırı delilin kabul edilmemesi, cezanın şahsiliği ve sözleşme borcu yüzünden özgürlükten alıkonulamama. Ölüm cezası ve genel müsadere verilemez; idare, kişi hürriyetini kısıtlayan yaptırım uygulayamaz. Md. 40’a göre Devlet, işlemlerinde ilgililerin hangi kanun yollarına ve mercilere hangi sürelerle başvuracağını göstermek zorundadır. Resmî görevlilerin haksız işlemlerinden doğan zararı Devlet karşılar; sorumlu görevliye rücu hakkı saklıdır.
Md. 41 aileyi Türk toplumunun temeli sayar ve eşler arasında eşitliğe dayandırır. Devlet ananın ve çocukların korunması ile aile planlamasının öğretilmesi için tedbir alır; her çocuk, yüksek yararına açıkça aykırı olmadıkça ana ve babasıyla kişisel ve doğrudan ilişki kurma hakkına sahiptir. Devlet çocukları istismar ve şiddete karşı korur.
Md. 42 eğitim ve öğrenim hakkını düzenler. Kimse bu haktan yoksun bırakılamaz; öğrenim hakkının kapsamı kanunla belirlenir. Eğitim; Atatürk ilke ve inkılapları doğrultusunda, çağdaş bilim ve eğitim esaslarına göre, Devletin gözetim ve denetiminde yürür ve bu esaslara aykırı eğitim yerleri açılamaz. Eğitim ve öğretim hürriyeti Anayasaya sadakat borcunu kaldırmaz.
Md. 42’nin diğer hükümleri: İlköğretim kız-erkek bütün vatandaşlar için zorunludur ve Devlet okullarında parasızdır. Maddi imkânsızlık içindeki başarılı öğrencilere burs ve başka yardımlar yapılır; özel eğitime ihtiyaç duyanları topluma kazandıracak tedbirler alınır. Eğitim kurumlarında yalnızca eğitim, öğretim, araştırma ve inceleme faaliyetleri yürütülür ve bunlar hiçbir şekilde engellenemez.
Md. 42’ye göre Türkçeden başka hiçbir dil, eğitim kurumlarında Türk vatandaşlarına ana dilleri olarak okutulamaz ve öğretilemez. Okutulacak yabancı diller ile yabancı dille eğitim veren okulların esasları kanunla düzenlenir; milletlerarası andlaşma hükümleri saklıdır. Özel ilk ve orta dereceli okulların esasları da kanunla belirlenir.
Kamu yararı başlığı altında (md. 43–47) kıyılar Devletin hüküm ve tasarrufu altındadır; topraksız çiftçiye toprak sağlanır ve dağıtılan topraklar bölünemez. Kamulaştırmada gerçek karşılık peşin ödenir, taksit öngörülen hallerde süre beş yılı geçemez. Devletleştirme ise kamu hizmeti niteliğindeki özel teşebbüslere ilişkindir.
Çalışma hayatında (md. 48–55) çalışma ve sözleşme hürriyeti vardır; çalışma hem hak hem ödevdir. Küçükler, kadınlar ve bedeni ya da ruhi yetersizliği olanlar çalışma şartlarında özel korunur. Sendika kurma izne bağlı değildir; memurlar toplu sözleşme yapabilir ve uyuşmazlıkta Kamu Görevlileri Hakem Kurulunun kararı kesindir.
Grev hakkı, toplu iş sözleşmesi sırasında çıkan uyuşmazlıkta işçilere tanınır (md. 54). Greve katılmayanın işyerinde çalışması engellenemez. Grev ve lokavtın yasaklandığı ya da ertelendiği hallerde uyuşmazlığı Yüksek Hakem Kurulu çözer. Md. 55’e göre ücret emeğin karşılığıdır; asgari ücret belirlenirken çalışanların geçim koşulları ve ülkenin ekonomik durumu gözetilir.
Md. 56–65 sağlık, çevre, konut, gençlik, spor, sosyal güvenlik ve kültür alanlarındaki Devlet görevlerini sayar: sağlıklı ve dengeli çevrede yaşama hakkı, sosyal güvenlik hakkı (md. 60), şehit yakınları, sakatlar ve yaşlıların korunması (md. 61), tarih-kültür-tabiat varlıklarının korunması (md. 63). Md. 65’e göre Devlet bu görevleri mali kaynaklarının elverdiği ölçüde yerine getirir.
Siyasi haklar ve ödevler (md. 66–74): Türk vatandaşlığı bağı, 18 yaşını dolduran herkesin seçme ve halkoylamasına katılma hakkı, siyasi partiler, kamu hizmetlerine girme, mal bildirimi, vatan hizmeti, vergi ödevi ve dilekçe-bilgi edinme-kamu denetçisine başvurma hakkı bu bölümdedir.
Siyasi partiler önceden izin almadan kurulur; hâkim ve savcılar, memur statüsündeki kamu görevlileri, Silahlı Kuvvetler mensupları ve yükseköğretim öncesi öğrencileri partiye üye olamaz (md. 68). Partinin kapatılması için Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı dava açar, karar Anayasa Mahkemesindedir; kapatma yerine Devlet yardımından yoksun bırakma da mümkündür (md. 69).
Hem hak hem ödev olarak düzenlenenler çalışma (md. 49) ve vatan hizmetidir (md. 72). Vergi ödevi ise açıkça ödevdir: herkes mali gücü oranında vergi öder ve vergi, resim, harç gibi yükümlülükler kanunla konulur, değiştirilir ya da kaldırılır (md. 73).

Anayasa: Yasama

67 soru

Anayasa’nın Üçüncü Kısmında Cumhuriyetin temel organları sayılır ve ilk bölümü Yasama’ya ayrılmıştır. Yasama bölümü Türkiye Büyük Millet Meclisi’ni (TBMM) kuruluşu, seçimleri, üyelikle ilgili hükümleri, görev ve yetkileri, faaliyetleri ile bilgi edinme ve denetim yolları bakımından düzenler (md. 75–98). TBMM, genel oyla seçilen altı yüz milletvekilinden oluşur (md. 75). Bu sayı 2017 değişikliğiyle beş yüz elliden altı yüze çıkarılmıştır.
Milletvekili seçilebilmek için on sekiz yaşını doldurmuş bir Türk olmak yeterli yaş koşuludur (md. 76). En az ilkokul mezunu olmak da gerekir; kısıtlılar, askerlikle ilişiği olanlar ve kamu hizmetinden yasaklılar seçilemez. Kasten işlenen bazı suçlardan hüküm giyenler (zimmet, irtikâp, rüşvet, dolandırıcılık, kaçakçılık, ihaleye fesat karıştırma, terör eylemlerine katılma, devlet sırlarını ifşa vb.) affa uğramış olsalar bile milletvekili seçilemez (md. 76).
Görevlerinden çekilmedikçe aday olamayan ve seçilemeyen gruplar (md. 76): hâkim ve savcılar, yüksek yargı mensupları, yükseköğretimdeki öğretim elemanları, YÖK üyeleri, memur statüsündeki kamu görevlileri, askerî personel. TBMM ve Cumhurbaşkanlığı seçimleri beş yılda bir, aynı günde yapılır (md. 77). Süresi biten milletvekili yeniden seçilebilir. Cumhurbaşkanlığı seçiminde birinci oylamada gerekli çoğunluk sağlanamazsa 101. maddedeki usulle ikinci oylama yapılır.
Savaş nedeniyle seçim yapılamıyorsa TBMM, seçimleri bir yıl erteleyebilir; sebep sürüyorsa bu işlem tekrarlanabilir (md. 78). Seçimi erteleme yetkisi yalnızca savaş sebebine bağlıdır. Ara seçim kuralları: her seçim döneminde yalnızca bir kez yapılır; genel seçimden otuz ay geçmeden yapılamaz; genel seçime bir yıl kala yapılamaz. Boşalan üyelikler üye tamsayısının yüzde beşine ulaşırsa ara seçim üç ay içinde yapılır (md. 78).
Bir ilin ya da seçim çevresinin Meclis’te hiç üyesi kalmazsa ara seçim, boşalmadan sonraki doksan günü izleyen ilk pazar günü yapılır (md. 78). Bu durumda genel ara seçim sınırlamaları işlemez; yalnızca bu özel hâle ilişkin kural geçerlidir. Seçimin genel yönetimi ve denetimi yargı organlarına aittir (md. 79). Yüksek Seçim Kurulu (YSK) seçimin düzenli ve dürüst yapılmasına ilişkin işlemleri yapar; şikâyet ve itirazları kesin karara bağlar. YSK kararları aleyhine başka bir mercie başvurulamaz.
YSK’nin yedi asıl ve dört yedek üyesi vardır. Yargıtay Genel Kurulu altı, Danıştay Genel Kurulu beş üyeyi kendi üyeleri arasından seçer. Başkan ve başkanvekilini üyeler kendi aralarından seçer (md. 79). Milletvekilleri seçildikleri bölgeyi ya da kendilerini seçenleri değil, bütün milleti temsil eder (md. 80). Göreve başlarken Meclis önünde Anayasa’da yazılı metinle andiçerler (md. 81).
Milletvekilleri kamu kurumlarında, kamu iştiraklerinde, kamu yararına çalışan derneklerde, vergi muafiyeti olan vakıflarda, kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarında ve sendikalarda yönetim ve denetim görevi alamaz; taahhüt işi, temsilcilik ve hakemlik yapamaz (md. 82). Yasama sorumsuzluğu (md. 83): milletvekilleri Meclis çalışmalarındaki oy ve sözlerinden ve Meclis’te ileri sürdükleri düşüncelerden sorumlu tutulamaz. Düşünceyi Meclis dışında tekrarlama da, ilgili oturumun Başkanlık Divanı teklif edip Meclis aksine karar vermedikçe, korunur.
Yasama dokunulmazlığı: seçimden önce ya da sonra suç işlediği öne sürülen milletvekili, Meclis karar vermeden tutulamaz, sorguya çekilemez, tutuklanamaz, yargılanamaz (md. 83). Ağır cezalık suçüstü hâli ile seçimden önce soruşturmasına başlanmış olma kaydıyla 14. maddedeki durumlar istisnadır. Milletvekilinin cezası üyelik bitene dek infaz edilmez ve üyelik süresince zamanaşımı işlemez. Yeniden seçilen milletvekili için soruşturma ve kovuşturma, dokunulmazlığın Meclisçe yeniden kaldırılmasına bağlıdır (md. 83).
Meclisteki siyasi parti grupları yasama dokunulmazlığıyla ilgili görüşme yapamaz ve karar alamaz (md. 83). Dokunulmazlığın kaldırılması kararını Genel Kurul verir. Milletvekilliğinin düşmesi (md. 84): istifa, kesin hüküm giyme veya kısıtlanma, bağdaşmayan işi sürdürmekte ısrar ve özürsüz devamsızlık hâllerinde söz konusudur. Her hâlde karar usulü farklıdır: kimi durumda Genel Kurul oylar, kimi durumda mahkeme kararının bildirilmesi yeter.
Düşme kararı verilmiş milletvekilleri ve dokunulmazlığı kaldırılan milletvekilleri, Genel Kurul kararından başlayarak yedi gün içinde Anayasa Mahkemesi’ne başvurabilir; Mahkeme istemi on beş gün içinde kesin karara bağlar (md. 85). Milletvekili ödeneğinin aylık tutarı en yüksek devlet memurunun aldığı miktarı, yolluk ise ödenek miktarının yarısını aşamaz; en çok üç aylık ödenek ve yolluk peşin verilebilir (md. 86).
TBMM’nin görev ve yetkileri (md. 87): kanun koymak, değiştirmek ve kaldırmak; bütçe ve kesinhesap tekliflerini kabul etmek; para basımı ve savaş ilanı kararı almak; milletlerarası andlaşmaların onaylanmasını uygun bulmak; üye tamsayısının beşte üçüyle genel ve özel af çıkarmak. Kanun teklif etme yetkisi milletvekillerinindir (md. 88). Cumhurbaşkanı kanun teklif edemez; Bakanlar Kurulu da kaldırılmıştır. Görüşme usul ve esasları içtüzükle düzenlenir.
Meclisçe kabul edilen kanunu Cumhurbaşkanı on beş günde yayımlar. Uygun bulmadığı kanunu aynı süre içinde gerekçesiyle Meclis’e geri gönderebilir (md. 89). Meclis kanunu üye tamsayısının salt çoğunluğuyla aynen kabul ederse Cumhurbaşkanı yayımlar. Cumhurbaşkanı kanunu yalnızca kısmen uygun bulmazsa Meclis yalnızca uygun görülmeyen maddeleri ele alabilir. Bütçe kanunları bu kuralın dışındadır (md. 89).
Milletlerarası andlaşmaların onaylanması TBMM’nin onaylamayı kanunla uygun bulmasına bağlıdır (md. 90). Türk kanunlarına değişiklik getiren andlaşmalarda da aynı usul uygulanır. Süresi bir yılı aşmayan ekonomik, ticari ya da teknik andlaşmalar, maliyeye yüklenme getirmemek ve kişi hâllerine dokunmamak koşuluyla yayımla yürürlüğe konabilir; yayımdan itibaren iki ay içinde Meclis’in bilgisine sunulur (md. 90).
Usulüne uygun yürürlüğe girmiş milletlerarası andlaşmalar kanun gücündedir; bunlar için Anayasa Mahkemesi’nde aykırılık iddiası ileri sürülemez. Temel hak ve özgürlüklere ilişkin andlaşma ile kanun çatışırsa andlaşma hükümleri esas alınır (md. 90). Savaş ilanı, TSK’nin yurt dışına gönderilmesi ve yabancı askerî güçlerin Türkiye’de konuşlanması için izin verme yetkisi TBMM’dedir (md. 92). Meclis tatilde iken ani silahlı saldırı olursa Cumhurbaşkanı silahlı kuvvet kullanılmasına karar verebilir.
TBMM her yıl 1 Ekim’de kendiliğinden toplanır; yasama yılı içinde toplam en fazla üç ay tatile girebilir (md. 93). Tatilde Cumhurbaşkanı ya da Meclis Başkanı toplantıya çağırabilir; Başkan, üyelerin beşte birinin yazılı istemi üzerine de çağırır. Başkanlık Divanı Meclis Başkanı, başkanvekilleri, katip üyeler ve idare amirlerinden oluşur (md. 94). Divan, grupların üye sayısı oranında oluşur; Başkanlık için parti grubu adı bildiremez.
Divan için dönem içinde iki seçim yapılır; ilk devrede seçilenler iki yıl, ikinci devrede seçilenler dönem bitene dek görev yapar (md. 94). Meclis Başkanı seçimi gizli oyla yapılır. İlk iki oylamada üye tamsayısının üçte ikisi, üçüncü oylamada salt çoğunluğu aranır; sonuç alınamazsa en çok oy alan iki aday arasında dördüncü oylama yapılır ve en çok oy alan seçilir (md. 94).
Meclis Başkanı ve başkanvekilleri üyesi oldukları partinin Meclis içi ya da dışındaki faaliyetlerine ve Meclis tartışmalarına görev gereği haller dışında katılamaz. Başkan ve oturumu yöneten başkanvekili oy kullanamaz (md. 94). TBMM çalışmalarını kendi yaptığı içtüzüğe göre yürütür. Siyasi parti grupları en az yirmi üyeden oluşur ve Meclis faaliyetlerine üye sayısı oranında katılır (md. 95). Meclis binalarında kolluk ve yönetim hizmetlerini Meclis Başkanlığı yürütür.
TBMM, seçimler dâhil bütün işlerinde üye tamsayısının en az üçte biri ile toplanır; Anayasa’da başka hüküm yoksa toplantıya katılanların salt çoğunluğuyla karar verir. Karar yeter sayısı üye tamsayısının dörtte birinin bir fazlasından az olamaz (md. 96). Genel Kurul görüşmeleri aleniydir ve tutanak dergisine eksiksiz geçirilir. Meclis içtüzüğe göre kapalı oturum yapabilir; kapalı oturum görüşmelerinin yayımı Meclis kararına bağlıdır (md. 97).
Meclis bilgi edinme ve denetimi dört yolla yapar: araştırma, genel görüşme, soruşturma ve yazılı soru (md. 98). Gensoru ve güvensizlik oyu 2017 değişikliğiyle kaldırılmıştır. Yazılı soruda milletvekili, Cumhurbaşkanı yardımcılarına ve bakanlara yazıyla soru yöneltir; cevap en geç on beş günde verilir. Cumhurbaşkanına yazılı soru yöneltilemez (md. 98).
Meclis araştırması, bir konuda bilgi toplamaya dönük incelemedir. Genel görüşme ise toplumu ve devleti ilgilendiren bir meselenin Genel Kurul’da tartışılmasıdır (md. 98). Cumhurbaşkanı hakkında suç iddiasıyla soruşturma açılmasını üye tamsayısının salt çoğunluğu önerge ile ister; Meclis önergeyi bir aydan geç kalmadan görüşür, beşte üç gizli oyla soruşturma açılmasına karar verebilir (md. 105). Yüce Divana sevk için üçte iki gizli oy gerekir.
Soruşturma açılırsa on beş kişilik komisyon kurulur; rapor iki ay içinde sunulur, bitirilemezse bir aylık yeni ve kesin süre verilir. Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar için de aynı yol izlenir (md. 105, 106).
Bütçe ve kesinhesap (md. 161): Cumhurbaşkanı bütçe teklifini, mali yıl başlamadan en az yetmiş beş gün önce Meclis’e verir; Bütçe Komisyonu elli beş gün içinde metni kabul eder; Genel Kurul mali yılbaşına kadar karara bağlar.
Bütçe kanununa bütçeyle ilgisiz hiçbir hüküm eklenemez. Milletvekilleri bütçe görüşmelerinde gider artırıcı ya da gelirleri azaltıcı önerilerde bulunamaz (md. 161).
Kesinhesap kanunu teklifi mali yıl sonundan en geç altı ay sonra Cumhurbaşkanınca Meclis’e sunulur; Sayıştay genel uygunluk bildirimini teklifin verilmesinden itibaren en geç yetmiş beş gün içinde sunar (md. 161).
Olağanüstü hâl ilan yetkisi Cumhurbaşkanındadır; süre en çok altı aydır. Karar, ilk gün Resmî Gazete’de çıkar ve bir gün gecikmeden Meclis onayına götürülür. Meclis süreyi kısaltabilir, uzatabilir ya da hâli kaldırabilir (md. 119).
Olağanüstü hâl süresi, Cumhurbaşkanının talebiyle Meclis tarafından her defasında en çok dört ay uzatılabilir; savaş hâllerinde bu dört aylık sınır aranmaz (md. 119). Hâl sırasında çıkarılan kararnameler üç ay içinde Meclis’te görüşülür, aksi hâlde kendiliğinden kalkar.

Anayasa: Yürütme

64 soru

Anayasa’nın Yürütme bölümü (md. 101–137), 2017’deki 6771 sayılı değişiklikten sonra Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemine göre okunur. Bölümün ana başlıkları Cumhurbaşkanı, Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar, seçimlerin yenilenmesi, millî savunma, olağanüstü hal yönetimi ve idaredir. Bakanlar Kurulu, Başbakanlık, güvenoyu ve tüzük gibi eski sisteme ait maddeler mülgadır.
Md. 101’e göre doğrudan halk oyuyla seçilen Cumhurbaşkanında üç koşul aranır: kırk yaş, yükseköğrenim ve milletvekili seçilme yeterliliği; ayrıca Türk vatandaşı olmak gerekir. Görev süresi beş yıldır ve bir kimse en fazla iki defa seçilebilir.
Cumhurbaşkanlığına aday gösterebilecekler: siyasi partiler (en son genel seçimde, tek başına ya da birlikte, geçerli oyların en az %5’ini toplamış olanlar) ile en az yüzbin seçmen. Cumhurbaşkanı seçilen milletvekilinin TBMM üyeliği sona erer.
Seçim usulü: Geçerli oyların salt çoğunluğunu alan aday seçilir. İlk oylamada bu sağlanamazsa, oylamayı izleyen ikinci pazar günü, ilk oylamada en çok oy almış iki aday arasında ikinci oylama yapılır; geçerli oyların çoğunluğunu alan seçilir. Seçim tamamlanamazsa mevcut Cumhurbaşkanı yenisi göreve başlayana kadar görevde kalır.
İkinci oylamaya hak kazanan adaylardan biri katılmazsa, boşalan yer birinci oylamadaki sıraya göre doldurulur. İkinci oylamada tek aday kalırsa oylama referandum şeklinde yapılır ve aday geçerli oyların salt çoğunluğunu alırsa seçilir; alamazsa yalnızca Cumhurbaşkanı seçimi yenilenir.
Md. 103 gereği Cumhurbaşkanı, görevine başlarken TBMM önünde andiçer. Md. 104’e göre Cumhurbaşkanı Devletin başıdır ve yürütme yetkisi ona aittir; Ülkeyi ve milletin birliğini temsil eder, Anayasanın uygulanmasını ve Devlet organlarının düzenli ve uyumlu çalışmasını sağlar.
Md. 104’teki yetkiler (1): Gerekli gördüğü takdirde yasama yılının ilk günü Meclisde açılış konuşması yapar, iç ve dış siyaset hakkında Meclise mesaj verir, kanunları yayımlar ya da yeniden görüşülmek üzere geri gönderir. Kanunların Anayasaya şekil veya esas bakımından aykırılığı halinde Anayasa Mahkemesinde iptal davası açar.
Md. 104’teki yetkiler (2): Cumhurbaşkanı yardımcılarını ve bakanları atar, görevden alır; üst kademe kamu yöneticilerini de atar ve atama usulünü Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenler. Yabancı devletlere temsilci gönderir, gelen temsilcileri kabul eder, milletlerarası andlaşmaları onaylar ve yayımlar.
Md. 104’teki yetkiler (3): Anayasa değişikliklerine ilişkin kanunları gerekli gördüğü takdirde halkoyuna sunar. Millî güvenlik politikalarını belirler. TBMM adına Türk Silahlı Kuvvetlerinin Başkomutanlığını temsil eder ve TSK’nın kullanılmasına karar verir. Kalıcı hastalık, sakatlık ve yaşlılık nedeniyle cezaları hafifletme veya kaldırma yetkisi de ondadır.
Cumhurbaşkanlığı kararnamesi yürütme yetkisine ilişkin konularda çıkarılır. Anayasanın ikinci kısmının birinci ve ikinci bölümlerindeki temel haklar ile kişi hakları ve ödevleri ve dördüncü bölümdeki siyasi haklar ve ödevler kararnameyle düzenlenemez. Anayasada münhasıran kanunla düzenlenmesi öngörülen konularda ve kanunda açıkça düzenlenen konularda da kararname çıkarılamaz.
Kararname ile kanun çelişirse kanun uygulanır. TBMM aynı konuda kanun çıkarırsa Cumhurbaşkanlığı kararnamesi hükümsüz hale gelir. Cumhurbaşkanı kanunların uygulanmasını sağlamak üzere ve kanunlara aykırı olmamak şartıyla yönetmelik de çıkarabilir. Kararname ve yönetmelikler, ileri bir tarih belirtilmemişse Resmî Gazetede yayımlandıkları gün yürürlüğe girer.
Md. 105 Cumhurbaşkanının cezai sorumluluğunu düzenler: Suç iddiasıyla soruşturma önergesi TBMM üye tamsayısının salt çoğunluğuyla verilir. Önergeyi Meclis bir ay içinde ele almak zorundadır; soruşturma açılması için üye tamsayısının beşte üçünün gizli oyu aranır.
Soruşturma kararı sonrası onbeş kişilik komisyon (adaylar parti gücü oranında, her parti için ayrı ad çekmeyle belirlenir) iki ay içinde raporunu sunar; gerekirse bir aylık kesin süre verilir. Rapor dağıtıldıktan sonra Genel Kurulda görüşülür ve üye tamsayısının üçte ikisinin gizli oyuyla Yüce Divana sevk kararı alınabilir. Yüce Divan yargılaması üç ay sürer, gerekirse bir defaya mahsus üç ay ek süre verilir.
Soruşturma kararı verilen Cumhurbaşkanı seçimin yenilenmesine karar veremez. Yüce Divan, seçilmeye engel bir suçtan mahkûmiyet verirse görev sona erer. Görev sırasındaki iddia edilen suçlar için aynı usul, görev bittikten sonra da işler.
Md. 106: Cumhurbaşkanı seçildikten sonra bir veya daha fazla Cumhurbaşkanı yardımcısı atayabilir. Yardımcılar ve bakanlar, milletvekili olabilecek nitelikteki kişiler arasından Cumhurbaşkanınca atanır ve görevden alınır; TBMM önünde andiçerler ve Cumhurbaşkanına karşı sorumludurlar. Milletvekili iken bu görevlere atananların TBMM üyeliği sona erer.
Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar hakkında görevle ilgili suçlarda Cumhurbaşkanıyla benzer usul uygulanır (salt çoğunlukla önerge, beşte üç ile soruşturma, üçte iki ile Yüce Divana sevk). Görevle ilgili olmayan suçlarda yasama dokunulmazlığına ilişkin hükümlerden yararlanırlar. Bakanlıkların kurulması, görevleri ve teşkilatı Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenlenir.
Vekâlet: Cumhurbaşkanlığı makamının boşalması halinde kırkbeş gün içinde seçim yapılır; yenisi seçilene kadar Cumhurbaşkanı yardımcısı vekâlet eder. Genel seçime bir yıl veya daha az kalmışsa TBMM seçimi de birlikte yenilenir; bir yıldan fazla kalmışsa seçilen Cumhurbaşkanı TBMM seçim tarihine kadar görevde kalır ve kalan süre dönemden sayılmaz. Hastalık, yurt dışı gibi geçici ayrılıklarda yardımcı vekâlet eder.
Md. 108: Cumhurbaşkanlığına bağlı Devlet Denetleme Kurulu, Cumhurbaşkanının isteği üzerine kamu kurum ve kuruluşlarında, meslek kuruluşlarında, işçi ve işveren meslek örgütlerinde, kamuya yararlı dernek ve vakıflarda idari soruşturma, inceleme, araştırma ve denetleme yapar. Yargı organları görev alanı dışındadır. Başkan ve üyeleri Cumhurbaşkanı atar, işleyişi kararnameyle düzenlenir.
Md. 116: TBMM üye tamsayısının beşte üç çoğunluğuyla seçimlerin yenilenmesine karar verebilir. Cumhurbaşkanı da yenilemeye karar verebilir. Her iki durumda TBMM genel seçimi ile Cumhurbaşkanlığı seçimi birlikte yapılır. Cumhurbaşkanının ikinci döneminde Meclis yenileme kararı alırsa Cumhurbaşkanı bir defa daha aday olabilir. Yeni Meclis ve Cumhurbaşkanının görev süresi de beş yıldır.
Md. 117–118: Başkomutanlık TBMM’nin manevi varlığından ayrılamaz ve Cumhurbaşkanı tarafından temsil olunur; millî güvenlikten ve Silahlı Kuvvetlerin yurt savunmasına hazırlanmasından Cumhurbaşkanı TBMM’ye karşı sorumludur. Genelkurmay Başkanı Cumhurbaşkanınca atanır. Millî Güvenlik Kurulu Cumhurbaşkanı başkanlığında, yardımcılar, Adalet, Millî Savunma, İçişleri ve Dışişleri Bakanları, Genelkurmay Başkanı ve kuvvet komutanlarından kurulur; kararları tavsiye niteliğinde olup Cumhurbaşkanına bildirilir.
Md. 119 olağanüstü hal: Cumhurbaşkanı sayılan hallerde (savaş, ayaklanma, tabiî afet, tehlikeli salgın hastalık, ağır ekonomik bunalım vb.) yurdun tamamında veya bir bölgesinde en çok altı ay süreyle ilan eder. Karar aynı gün Resmî Gazetede yayımlanır ve TBMM onayına sunulur. Meclis süreyi kısaltabilir, uzatabilir ya da kaldırabilir; Cumhurbaşkanının talebiyle her defasında dört ayı geçmemek üzere uzatma yapılır (savaşta bu sınır aranmaz).
Olağanüstü hal kararnameleri: Gerekli konularda 104. maddedeki sınırlamalara tabi olmaksızın çıkarılır, Resmî Gazetede yayımlanır ve aynı gün Meclis onayına sunulur. Kararnameler üç ay içinde TBMM’de görüşülüp karara bağlanmazsa kendiliğinden yürürlükten kalkar. Temel hakların sınırlanması ve vatandaşlara getirilecek yükümlülükler kanunla düzenlenir.
İdarenin esasları: İdare kuruluş ve görevleriyle bir bütündür ve kanunla düzenlenir; merkezden yönetim ve yerinden yönetim esaslarına dayanır. Kamu tüzelkişiliği kanunla veya kararnameyle kurulur (md. 123). Cumhurbaşkanı, bakanlıklar ve kamu tüzelkişileri yönetmelik çıkarabilir (md. 124). İdarenin her türlü eylem ve işlemine karşı yargı yolu açıktır; yargı yerindelik denetimi yapamaz, idare zararı öder, yürütmeyi durdurma için iki şart birlikte aranır (md. 125).
Merkezî ve mahallî idare: Türkiye illere ayrılır; illerin idaresi yetki genişliği esasına dayanır; birden çok ili kapsayan merkezî teşkilat kurulabilir (md. 126). Mahallî idareler il, belediye veya köy halkının mahallî müşterek ihtiyaçlarını karşılayan, organları seçimle oluşan kamu tüzelkişileridir; seçimler beş yılda bir yapılır, merkezî idare idari vesayet yetkisine sahiptir, birlik kurma Cumhurbaşkanının iznine bağlıdır (md. 127).
Kamu hizmeti görevlileri: Asli ve sürekli görevler memurlar ve diğer kamu görevlilerince görülür; nitelikleri, hakları ve aylıkları kanunla düzenlenir, malî ve sosyal haklara ilişkin toplu sözleşme hükümleri saklıdır (md. 128). Savunma hakkı tanınmadan disiplin cezası verilemez, disiplin kararları yargı denetimi dışında bırakılamaz, tazminat davası idare aleyhine açılır, kovuşturma kural olarak idari merciin iznine bağlıdır (md. 129).
Md. 137 kanunsuz emir: Görevli üstünden aldığı emri mevzuata aykırı görürse yerine getirmez ve aykırılığı emri verene bildirir. Üstü ısrar eder ve emri yazıyla yenilerse emir yerine getirilir ve yerine getiren sorumlu olmaz. Ancak içeriği suç oluşturan emir ise hiçbir koşulda uygulanmaz; uygulayan kişi sorumluluktan kurtulamaz.
İdare bölümündeki diğer kurumlar: Üniversiteler kanunla kurulur, rektörler Cumhurbaşkanınca atanır (md. 130); YÖK üyelerinin bir bölümü Cumhurbaşkanınca atanır (md. 131). RTÜK dokuz üyelidir, TBMM Genel Kurulunca seçilir (md. 133). Kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarının seçimlerinde siyasi partiler aday gösteremez (md. 135). Diyanet İşleri Başkanlığı genel idare içinde yer alır ve laiklik ilkesi doğrultusunda siyasi görüşlerin dışında kalır (md. 136).

Anayasa: Yargı

66 soru

Mahkemelerin bağımsızlığı (138): Hâkimler görevlerinde bağımsızdır; Anayasaya, kanuna ve hukuka uygun olarak vicdanı kanaatlerine göre hüküm verirler.
Hiçbir makam, kurum veya kişi yargı organına emir ya da talimat veremez, genelge yazamaz, öğüt ve telkinde bulunamaz. Yasak yalnızca emri değil, tavsiye ve telkini de kapsar.
Görülmekte olan bir davayla ilgili olarak Meclis çatısı altında yargı yetkisinin kullanımına dair soru sorulamaz, görüşme yapılamaz, beyanda bulunulamaz.
Yasama, yürütme ve idare, mahkeme kararlarına uymakla yükümlüdür; bu kararları hiçbir biçimde değiştiremez ve uygulanmalarını geciktiremez.
Hâkimlik ve savcılık teminatı (139): Hâkimler ve savcılar azlolunamaz, kendileri istemedikçe Anayasada gösterilen yaştan önce emekliye ayrılamaz; mahkeme veya kadro kaldırılsa bile aylık, ödenek ve özlük haklarından yoksun bırakılamaz.
Teminatın istisnaları kanunda gösterilir: meslekten çıkarılmayı gerektiren suçtan hüküm giyenler, görevini sağlık bakımından yerine getiremeyeceği kesin anlaşılanlar ve meslekte kalmaları uygun görülmeyenler.
Hâkimler ve savcılar 65 yaşını bitirinceye kadar hizmet görür; kanunda belirtilenlerden başka resmî ve özel hiçbir görev alamaz.
Hâkimler ve savcılar idari görevleri yönünden Adalet Bakanlığına bağlıdır; yargılama faaliyetinde ise bağımsızdır. Adalet hizmetindeki idari görevlerde çalışan hâkim ve savcılar da bu hükümlere tabidir.
Duruşmalar herkese açıktır (141). Kapalı yapma yalnızca genel ahlak veya kamu güvenliğinin kesin olarak gerekli kıldığı hâllerde mümkündür. Küçüklerin yargılanması için kanunla özel hükümler konur.
Bütün mahkemelerin her türlü kararları gerekçeli yazılır. Davaların en az giderle ve mümkün olan süratle sonuçlandırılması yargının görevidir.
Anayasa Mahkemesi (146) 15 üyeden kurulur: TBMM 3 üyeyi (2 Sayıştay, 1 baro adayları arasından), Cumhurbaşkanı 12 üyeyi seçer (3 Yargıtay, 2 Danıştay, 3 Yükseköğretim Kurulu adayı, 4 üst kademe yönetici, serbest avukat, birinci sınıf hâkim ve savcı ile raportör arasından).
Üye olabilmek için 45 yaşın doldurulmuş olması ve meslek koşulları (avukatlar ve üst kademe yöneticileri ile hâkim ve savcılar için en az 20 yıl) aranır. Başkan ve iki başkanvekili üyeler arasından gizli oyla, üye tam sayısının salt çoğunluğuyla 4 yıl için seçilir.
Üyeler 12 yıl için seçilir, iki defa üye seçilemez ve 65 yaşını doldurunca emekliye ayrılır (147). Hâkimlikten çıkarmayı gerektiren suçtan hüküm giyen üyenin üyeliği kendiliğinden, sağlık nedeniyle görev yapamayacağı anlaşılan üyenin üyeliği ise üye tam sayısının salt çoğunluğunun kararıyla sona erer.
Anayasa Mahkemesi kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve TBMM İçtüzüğünün Anayasaya şekil ve esas bakımından uygunluğunu denetler; Anayasa değişikliklerini yalnızca şekil bakımından inceler. Savaş ve olağanüstü hâl kararnamelerine karşı iptal davası açılamaz.
Şekil denetimi son oylamanın öngörülen çoğunlukla yapılıp yapılmadığıyla sınırlıdır (Anayasa değişikliklerinde teklif, oylama çoğunluğu ve ivedilik şartı); Cumhurbaşkanı veya TBMM üyelerinin beşte biri isteyebilir. Yayımdan 10 gün sonra şekil bozukluğuna dayalı dava açılamaz ve def’i yoluyla da ileri sürülemez.
Bireysel başvuru: Herkes, Anayasadaki hak ve özgürlüklerden AİHS kapsamındaki birinin kamu gücünce ihlal edildiği iddiasıyla başvurabilir; olağan kanun yollarının tüketilmesi şarttır ve kanun yolunda gözetilecek hususlar incelenemez.
Yüce Divan: Anayasa Mahkemesi Cumhurbaşkanı, TBMM Başkanı, Cumhurbaşkanı yardımcıları, bakanlar, yüksek mahkeme başkan ve üyeleri, başsavcılar, Hâkimler ve Savcılar Kurulu ile Sayıştay başkan ve üyelerini görevleriyle ilgili suçlardan yargılar; Genelkurmay Başkanı ve kuvvet komutanları da bu kapsamdadır.
Çalışma usulü (149): İki bölüm ve Genel Kurul hâlinde çalışır; bölüm dört üyeyle, Genel Kurul en az on üyeyle toplanır. Karar salt çoğunlukla alınır. Anayasa değişikliğinin iptali ile parti kapatma veya Devlet yardımından yoksun bırakma için toplantıya katılanların üçte iki çoğunluğu gerekir. Bireysel başvurulara bölümler bakar.
İptal davası (150–151): Cumhurbaşkanı, üye sayısı en yüksek iki parti grubu ve üyelerin en az beşte birini bulan milletvekilleri açabilir; hak, Resmî Gazetede yayımdan itibaren 60 gün sonra düşer.
İtiraz yolu (152): Davaya bakan mahkeme uygulanacak kanunu Anayasaya aykırı görürse davayı geri bırakır. Anayasa Mahkemesi 5 ay içinde karar verir; verilmezse mahkeme davayı mevcut hükümlere göre sonuçlandırır. Esastan red kararından sonra 10 yıl geçmedikçe aynı hüküm için yeniden başvurulamaz.
Anayasa Mahkemesi kararları kesindir; iptal kararları gerekçesi yazılmadan açıklanamaz. Mahkeme kanun koyucu gibi yeni uygulamaya yol açacak hüküm kuramaz. İptal kararı yayımla yürürlüğe girer; yürürlük tarihi ertelenebilir ama yayımdan başlayarak bir yılı geçemez. İptal kararları geriye yürümez ve herkesi bağlar.
Yargıtay adliye mahkemelerinin kararlarının, Danıştay idari mahkemelerin kararlarının son inceleme merciidir. Yargıtay üyelerini birinci sınıf adli yargı hâkim ve savcıları arasından, Danıştay üyelerinin dörtte üçünü yine HSK, dörtte birini Cumhurbaşkanı seçer.
Yargıtay Birinci Başkanı, Danıştay Başkanı ve ilgili başkanlar kendi genel kurullarınca 4 yıl için seçilir; Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı ve Başsavcıvekilini, Yargıtay Genel Kurulunun gösterdiği beşer aday arasından Cumhurbaşkanı 4 yıl için seçer. Danıştay iki ay içinde imtiyaz şartlaşma ve sözleşmeleri hakkında düşünce bildirir.
Uyuşmazlık Mahkemesi, adli yargıyla idari yargı arasında doğan görev ve hüküm anlaşmazlıklarını nihai olarak çözer; başkanlığı, Anayasa Mahkemesinin kendi üyeleri arasından görevlendirdiği üye yürütür. Diğer mahkemelerle Anayasa Mahkemesi arasındaki görev anlaşmazlığında Anayasa Mahkemesinin kararı esas alınır.
Hâkimler ve Savcılar Kurulu (159) 13 üyelidir ve iki daire hâlinde çalışır. Başkan Adalet Bakanı, tabiî üye Adalet Bakanlığı Müsteşarıdır; 4 üyeyi Cumhurbaşkanı, 7 üyeyi TBMM seçer (3 Yargıtay, 1 Danıştay, 3 öğretim üyesi veya avukat). Üyeler 4 yıl için seçilir, bir kez daha seçilebilir.
HSK hâkim ve savcıları mesleğe kabul, atama, nakil, yükselme, disiplin cezası verme gibi işlemleri yapar. Meslekten çıkarma cezası dışındaki kararlarına karşı yargı mercilerine başvurulamaz. Başkan dairelerin çalışmalarına katılamaz.
Sayıştay (160) merkezî yönetim bütçesi kapsamındaki idareler ile sosyal güvenlik kurumlarının gelir, gider ve mallarını TBMM adına denetler, sorumluların hesap ve işlemlerini kesin hükme bağlar; mahallî idareleri de denetler.
Sayıştay kesin hükümlerine karşı yazılı bildirimden itibaren 15 gün içinde bir kereye mahsus karar düzeltme istenebilir; bu kararlar dolayısıyla idari yargıya başvurulamaz. Vergi ve benzeri yükümlülüklerde Danıştay ile Sayıştay kararları çelişirse Danıştay kararları esas alınır.

1739 sayılı Millî Eğitim Temel Kanunu

130 soru

1739 sayılı Millî Eğitim Temel Kanunu 14/6/1973’te kabul edilmiş, 24/6/1973 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanmıştır. Türk millî eğitiminin çerçeve kanunudur ve diğer eğitim mevzuatının dayanağını oluşturur.
Kanun, amaç ve ilkeleri, eğitim sisteminin genel yapısını, öğretmenlik mesleğini, okul bina ve tesislerini, eğitim araç ve gereçlerini ve Devletin eğitim–öğretim alanındaki görev ve sorumluluğunu bir sistem bütünlüğü içinde düzenler. Yedi kısımdan oluşur: genel esaslar, sistemin yapısı, öğretmenlik, okul binaları, araç gereçler, görev ve sorumluluk, son hükümler.
Genel amaç üç yönlüdür: (1) Atatürk ilke ve inkılaplarına bağlı, millî ve manevi değerleri benimseyen, demokratik, laik ve sosyal hukuk devletine karşı sorumluluklarını bilen yurttaşlar yetiştirmek; (2) beden, zihin, ahlak, ruh ve duygu bakımından dengeli, hür ve bilimsel düşünebilen, yaratıcı kişiler yetiştirmek; (3) ilgi ve yeteneklerini geliştirerek hayata hazırlamak ve bir meslek sahibi yapmak.
Genel amacın varmak istediği son nokta; vatandaşların refahını yükseltmek, millî birlik içinde iktisadi, sosyal ve kültürel kalkınmayı hızlandırmak ve Türk Milletini çağdaş uygarlığa katkı veren, yapıcı ve yaratıcı, seçkin bir ortak hâline getirmektir.
Kurumların özel amaçları (md. 3) rastgele belirlenmez: çeşitli derece ve türdeki eğitim kurumlarının özel amaçları, genel amaçlara ve kanundaki temel ilkelere uygun olarak tespit edilir.
Temel ilkeler md. 4–17 arasında yer alır ve on dört başlıktır: md. 4 genellik ve eşitlik, md. 5 ferdin ve toplumun ihtiyaçları, md. 6 yöneltme, md. 7 eğitim hakkı, md. 8 fırsat ve imkân eşitliği, md. 9 süreklilik, md. 10 Atatürk ilkeleri ve milliyetçiliği, md. 11 demokrasi eğitimi, md. 12 laiklik, md. 13 bilimsellik, md. 14 planlılık, md. 15 karma eğitim, md. 16 kampüs ve okul–aile işbirliği, md. 17 her yerde eğitim. Maddelerin kenar başlıkları metne dahil değildir (md. 60).
Genellik ve eşitlik: kurumlar herkese açıktır ve dil, ırk, cinsiyet, engellilik, din gibi ölçütlerle ayrım yapılamaz; kişi, aile, zümre ya da sınıf lehine ayrıcalık tanınamaz. Fırsat ve imkân eşitliği ise kadın–erkek herkese eşit fırsat sağlar ve maddi imkândan yoksun başarılı öğrenciler için parasız yatılılık, burs, kredi gibi destekleri öngörür.
Ferdin ve toplumun ihtiyaçları: millî eğitim hizmeti hem vatandaşların istek ve yeteneklerine hem toplumun ihtiyaçlarına göre düzenlenir. Yöneltme: bireyler ilgi, istidat ve kabiliyetleri ölçüsünde çeşitli programlara ve okullara yöneltilir; bu süreçte rehberlik hizmetlerinden ve objektif ölçme–değerlendirmeden yararlanılır. Ortaöğretim kurumlarına hazırlık sınıfları konulabilir.
Eğitim hakkı: ilköğretim görmek her Türk vatandaşının hakkıdır; sonraki kurumlardan vatandaşlar ilgi, istidat ve kabiliyetleri ölçüsünde yararlanır. Süreklilik: genel ve mesleki eğitimin hayat boyunca sürmesi esastır; yetişkinlerin sürekli eğitimi için tedbir almak da bir eğitim görevidir.
Atatürk inkılap ve ilkeleri ile Atatürk milliyetçiliği, her derece ve türdeki ders programlarının hazırlanıp uygulanmasında ve bütün eğitim faaliyetlerinde temel alınır. Türk dilinin bütün kademelerde bozulmadan ve aşırılığa kaçılmadan öğretilmesine önem verilir; bunun için Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu ile birlikte hareket edilir.
Demokrasi eğitimi: demokrasi bilinci, yurt yönetimi bilgisi, sorumluluk duygusu ve manevi değerlere saygı öğrencilere kazandırılır; ancak eğitim kurumlarında Atatürk milliyetçiliğine aykırı siyasi ve ideolojik telkinlere ve günlük siyasi tartışmalara hiçbir şekilde meydan verilmez. Laiklik, millî eğitimin esasıdır; ilköğretim kurumlarında ve liselerde (dengi okullar dahil) din kültürü ve ahlak öğretimi zorunlu derslerdendir.
Bilimsellik: ders programları, yöntemler ve araç gereçler bilimsel ve teknolojik gelişmelere, çevre ve ülke ihtiyaçlarına göre sürekli geliştirilir; verimlilik artışı bilimsel araştırma ve değerlendirmeye dayanır. Planlılık: eğitim, kalkınma hedefleri ve eğitim–insan gücü–istihdam ilişkisi gözetilerek, ağırlığı mesleki ve teknik eğitime vererek planlanır; mesleklerin kademeleri ile unvan, yetki ve sorumlulukları kanunla belirlenir; kurumların standartları önceden tespit edilir.
Karma eğitim esastır; ancak eğitimin türüne, imkân ve zorunluluklara göre bazı okullar yalnızca kız veya yalnızca erkek öğrencilere ayrılabilir. Her yerde eğitim: millî eğitimin amaçları yalnızca okullarda değil evde, çevrede, işyerinde gerçekleştirilmeye çalışılır; resmî, özel ve gönüllü kuruluşların eğitim faaliyetleri millî eğitim amaçlarına uygunluk bakımından Bakanlığın denetimine tabidir.
Eğitim kampüsleri ve okul–aile işbirliği (md. 16): bir arada birden fazla örgün veya yaygın eğitim kurumu varsa kampüs kurulabilir. Okullarda okul–aile birlikleri kurulur; birlikler bağış kabul edebilir, etkinlik düzenleyebilir, kantin gibi yerleri işletebilir. Veliler bağış yapmaya hiçbir surette zorlanamaz. Gelirler özel banka hesaplarında tutulur; damga vergisi ve harçlardan muafiyet, bağışlar için veraset ve intikal vergisi istisnası vardır.
Sistemin yapısı (md. 18): sistem, örgün ve yaygın eğitim adlı iki ana bölümden oluşur. Örgün eğitimde dört kademe yer alır: okul öncesi, ilköğretim, ortaöğretim, yükseköğretim. Yaygın eğitim ise örgün eğitimin yanında ya da dışında yürütülen bütün faaliyetleri içerir.
Okul öncesi eğitim, zorunlu ilköğrenim çağına gelmemiş çocukları kapsar ve isteğe bağlıdır. Amaçları: beden, zihin ve duygu gelişimini ve iyi alışkanlıkları desteklemek, çocukları ilköğretime hazırlamak, elverişsiz çevre ve ailelerden gelenler için ortak bir yetişme ortamı yaratmak ve Türkçenin doğru ve güzel konuşulmasını sağlamaktır.
Mecburi ilköğretim çağı 6–14 yaş grubudur. İlkokul birinci sınıfa o yılın 31 Aralık’ında 72 ayını dolduran çocukların kaydı yapılır; çocuğun gelişim durumuna göre erken başlama veya kayıt erteleme yönetmelikle düzenlenir. İlköğretimin amacı, her çocuğa iyi bir vatandaş olmak için temel bilgi, beceri, davranış ve alışkanlıkları kazandırmak ve onu hayata ve üst öğrenime hazırlamaktır.
İlköğretimin son ders yılının ikinci yarısında, rehberlik servisleri öğrencilere ortaöğretimde devam edilebilecek okul ve programların hangi mesleklere kapı açabileceği ve bu mesleklerin sağlayacağı yaşam standardı konusunda tanıtıcı bilgi verir. Bu hüküm yöneltme ilkesiyle bağlantılıdır.
İlköğretim kurumları dört yıllık zorunlu ilkokul ile dört yıllık zorunlu ortaokul ve imam-hatip ortaokullarından oluşur. İlkokul ve ortaokulun bağımsız kurulması esastır; imkân ve şartlara göre ortaokullar ilkokul veya liselerle birlikte kurulabilir. Ortaokul ve liselerde Kur’an-ı Kerim ile Hz. Peygamberimizin hayatı isteğe bağlı seçmeli derstir. Nüfusun az ve dağınık olduğu yerlerde köyler gruplaştırılarak bölge okulları ve pansiyonlar, gruplaştırma mümkün değilse yatılı bölge okulları kurulur.
Ortaöğretim, ilköğretimin üzerine kurulan dört yıllık zorunlu kademedir; genel, mesleki ve teknik okullar ile mesleki eğitim merkezlerini içerir. Mezunlara programın özelliğine göre diploma verilir; mesleki eğitim merkezi öğrencileri diploma için Bakanlığın belirlediği fark derslerini tamamlar. Zorunlu ortaöğretim 2012–2013 öğretim yılından itibaren uygulanmaya başlamıştır. Kurumlar liseler ve mesleki eğitim merkezlerinden oluşur; nüfusu az ve dağınık yerlerde çok programlı liseler kurulabilir.
Ortaöğretimin amaçları: bütün öğrencilere asgari ortak genel kültür vermek, kişi ve toplum sorunlarını tanıyıp çözüm aramalarını sağlamak; öğrencileri ilgi ve yeteneklerine göre yükseköğretime, hem mesleğe hem yükseköğretime ya da hayata ve iş alanlarına hazırlamak. Öğrenci istekleri ile toplum ihtiyaçları arasında denge gözetilir. Yöneltme ortaöğretimde de sürer; yatay ve dikey geçiş şartlarını Bakanlık düzenler.
Lise veya dengi okulları bitirenler yükseköğretim kurumlarına aday olma hakkını kazanır; giriş şartlarını Millî Eğitim Bakanlığı ile işbirliği yaparak Yükseköğretim Kurulu belirler. İmam-hatip liseleri dinî hizmetleri yürütecek elemanları yetiştirmek üzere açılan, hem mesleğe hem yükseköğretime hazırlayıcı programlar uygulayan ortaöğretim kurumlarıdır. Güzel sanatlarda özel yetenek gösteren çocuklar için ayrı okul açılabilir ya da ayrı yetiştirme önlemleri uygulanabilir.
Yükseköğretim, ortaöğretime dayalı en az iki yıllık öğrenim veren kurumların tümünü kapsar; lisans öncesi, lisans ve lisansüstü seviyelerde bir bütünlük içinde düzenlenir ve kurumlar arasında yatay ve dikey geçiş yolları açık tutulur. Kurumlar: üniversite, fakülte, enstitü, yüksekokul, konservatuvar, meslek yüksekokulu ile uygulama ve araştırma merkezi. Yükseköğretim paralıdır; başarılı ama imkânsız öğrencilerin giderleri burs, kredi, yatılılık gibi yollarla karşılanır.
Yaygın eğitim (md. 40–42): örgün eğitime hiç girmemiş, kademesinde bulunan veya kademesinden çıkmış vatandaşlara yöneliktir. Amaçları arasında okuma–yazma öğretmek, bilimsel ve teknolojik gelişmelere uyum sağlamak, millî kültürü tanıtmak, dayanışma ve örgütlenme alışkanlığı kazandırmak, sağlıklı yaşamı benimsetmek, boş zamanı değerlendirmek, istihdama uygun meslekler edindirmek ve çalışanların mesleki gelişimini desteklemek vardır. Genel ve mesleki–teknik olmak üzere iki temel bölümü bulunur; koordinasyonu Millî Eğitim Bakanlığı sağlar.
Öğretmenlik mesleği (üçüncü kısım): öğretmenlikte yurdun çeşitli bölgelerinde görev yapmak esastır; öğretmen yetiştiren Bakanlığa bağlı eğitim yüksekokulları Cumhurbaşkanı kararıyla kurulur; örgün ve yaygın eğitimde uzman ve usta öğreticiler geçici veya sürekli görevlendirilebilir. Öğretmenlerin hizmet içi yetişmesi için yaz ve akşam okulları (öğretmen yetiştiren kurumlarca), kurs ve seminerler düzenlenir; yurt içi–dışı öğrenim için aylıklı veya aylıksız izin sağlanır; mahrumiyet bölgelerinde konut verilir.
Öğretmenler yaz tatilinde aralıksız iki ay izinlidir; kalan tatil sürelerinde yönetmelikle belirlenen mesleki çalışmalara katılırlar (md. 50/A). Rehberlik öğretmenleri tercih danışmanlığı gibi işler için tatilde görevlendirilebilir, ancak izinleri bir aydan az olamaz. Salgın, afet gibi nedenlerle eğitim iki haftadan fazla aksar ve telafi yıl içinde bitirilemezse izinler kısaltılabilir; yine bir aydan az olamaz.
Okul binaları ve eğitim araç gereçleri: bina ve tesisleri çevrenin ihtiyacına ve programların özelliğine göre Millî Eğitim Bakanlığı planlar ve yaptırır, bütçeye her yıl ödenek konur, vatandaş yardımları teşvik edilir. Eğitim araç gereçleri ders kitapları ve basılı kaynakları da kapsar; Bakanlık bunları sağlar, geliştirir, standartlaştırır, kullanım süresini, telif haklarını ve ders kitabı fiyatlarını belirler.
Görev ve sorumluluk: eğitim–öğretim hizmetinin Devlet adına yürütülmesinden, gözetim ve denetiminden Millî Eğitim Bakanlığı sorumludur (md. 56). Askerî amaçlı okullar hariç, kanuna aykırı eğitim faaliyeti yapılamaz. İlköğretim okulu, lise ve dengi okullar Bakanlığın izni olmadan açılamaz; okulların dereceleri Bakanlıkça belirlenir; askerî eğitim kurumlarının dereceleri ve müfredatı Millî Savunma Bakanlığı ile birlikte tespit edilir; yurt dışı eğitim hizmetlerinden (askerî öğrenciler hariç) Bakanlık sorumludur.

222 sayılı İlköğretim ve Eğitim Kanunu

106 soru

222 sayılı İlköğretim ve Eğitim Kanunu, 1961’de kabul edilmiştir; kayıt, devam, kurumlar, görevliler, arsa-arazi, yapım ve gelir hükümlerini düzenler. Sınavda en çok kayıt ve devam, kurumların yapısı ve yaş ölçütleri sorulur.
İlköğretim, kadın erkek bütün Türklerin millî gayelere uygun biçimde bedenen, zihnen ve ahlaken gelişip yetişmesini sağlayan temel eğitim ve öğretimdir (md. 1).
İlköğretim, ilköğrenim kurumlarında verilir; öğrenim çağındaki kız ve erkek çocuklar için zorunludur ve Devlet okullarında parasızdır (md. 2).
Mecburi ilköğretim çağı 6-14 yaş grubunu kapsar. Birinci sınıf kaydında ölçüt, kayıt yılının 31 Aralık günü itibarıyla 72 aylık olmaktır; erken başlama ve kaydı erteleme ayrıntıları çocuğun gelişimine göre yönetmeliğe bırakılmıştır (md. 3).
Vatandaş çocuklar, ilköğrenimlerini resmî ya da özel Türk okullarında görmek zorundadır (md. 4). Yurt dışında bulunma, okul yokluğu ya da sağlık nedeniyle devam edemeyip özel öğrenim görenler imtihanla yaşlarına uygun sınıfa veya mezuniyet imtihanına alınır (md. 5).
İlköğretim, dört yıl süreli zorunlu ilkokul ile dört yıl süreli zorunlu ortaokuldan oluşan bir millî eğitim ve öğretim kurumudur (md. 7). Bu yapı 4+4 olarak bilinir.
Mecburi kurumlar: gündüzlü, pansiyonlu ve yatılı ilköğretim okulları; gezici okullar; yetiştirici ve tamamlayıcı kurs ve sınıflar; ayrıca özel eğitime muhtaç çocuklara yönelik okul ve sınıflar (md. 6).
İsteğe bağlı kurumlar: okul öncesi eğitim kurumları ile tamamlayıcı sınıflar ve kurslar. Okul öncesi kurumlarında mecburi öğrenim çağına gelmemiş çocuklar eğitilir (md. 6, 13).
Kuruluşta esas olan, ilkokulun ve ortaokulun ayrı ayrı bağımsız okullar olmasıdır; imkân elverirse ortaokul, bir ilkokulun ya da lisenin yanında birlikte de açılabilir (md. 9).
Nüfus azsa veya yerleşim dağınıksa köyler gruplandırılır ve bölge okulları ile bağlı pansiyonlar açılır; gruplandırma olanaksızsa yatılı bölge okulları veya gezici okullar açılır. Gezici okullarda gezici öğretmenler görevlendirilir (md. 9).
Köy halkı yaylaya, otlağa ya da bağa taşındığında köy okulu da halkla birlikte hareket edecek biçimde örgütlenir ve yeni yerde gecikmeden eğitime devam eder (md. 10).
Yetiştirici ve tamamlayıcı sınıflar ve kurslar; öğrenimini zamanında yapmamış çocuklara kısa yoldan ilköğrenim vermek, bazı çocukları okula hazırlamak ve ilköğretimi bitirenlerin genel bilgilerini artırmak için açılır; bunları Devlet, özel idareler, belediyeler ile gerçek ve tüzel kişiler açabilir (md. 11).
Mecburi çağdaki engelli çocukların özel eğitim ve öğretim görmeleri sağlanır (md. 12).
İlköğretim kurumlarında müdür ve yardımcıları, öğretmenler (sınıf, branş, okul öncesi, özel eğitim, gezici öğretmenler ve usta öğreticiler), rehberlik uzmanları ile sağlık, teknik, genel idare ve yardımcı hizmetler personeli bulunur; nitelikleri ve atanmaları yönetmelikle belirlenir (md. 14).
Kurumların açılma, kapanma ve öğretime ara verme zamanları Millî Eğitim Bakanlığı yönetmeliğiyle düzenlenir. Yaz tatili sınavların bitiminden yeni öğretim yılının başına kadar sürer (md. 42, 43).
Öğretmenler kanunlarla veya Cumhurbaşkanlığı kararnameleriyle verilen işlerden başka meslek dışı bir görevle yükümlü tutulamaz (md. 44).
Her çocuk, mecburi çağa girdiği öğretim yılı başında kayıt ve kabul edilir; çocuğu zamanında yazdırmakla veli, vasi veya aile başkanı yükümlüdür. Aile başkanı, veli veya vasi olmadığı hâlde çocuğu sürekli yanında barındıran, bulunduran ya da çalıştırandır (md. 46).
Mecburi çağı bitirdiği öğretim yılı sonunda okulu bitiremeyen çocuğa en çok iki öğretim yılı daha devam izni verilir; yine bitiremezse tasdikname verilerek kaydı silinir (md. 46).
Öğretim yılı, ders başlangıcından bir hafta önce başlar ve son sınıf sınavlarının bittiği gün sona erer (md. 47).
Muhtarlar, derslere başlamadan en az 15 gün önce okul müdürüyle iş birliği yaparak mecburi çağdaki çocukların künyelerini gösteren üç nüsha çizelge hazırlar. Zamanında yazdırılmayan çocukları okul müdürü kendiliğinden kaydeder; gelmezlerse devamsız öğrenci gibi işlem görürler (md. 48).
Nüfus kaydı olmayan çocukların yaşı ihtiyar kurullarınca belirlenir (md. 49). Öğretmen başına düşen öğrenci sayısının üst sınırı, birleştirilmiş sınıflar dahil, 40’tır (md. 50). Eylül ayının üçüncü haftası İlköğretim haftasıdır (md. 51).
Veli çocuğunun düzenli devamını sağlar; özrü nedeniyle gelemeyen çocuğun durumunu en geç üç gün içinde okula haber verir. Devamın sağlanmasında mülki amirler, ilköğretim müfettişleri ve zabıta da görevlidir (md. 52).
Devamsızlık nedenleri okulca ve müfettişlerce araştırılır; çözülemezse köyde muhtar, başka yerleşimlerde mülki amir devreye girer. Ailede ölüm, düğün, tarım işi gibi sebeplerle bir yılda 15 günü geçmemek üzere okul idaresi izin verebilir; hastalık, sel, kar, deprem, yangın gibi hâller izinli sayılır (md. 53-55).
Özürsüz devamsızlıkta veli muhtarlık veya mülki amirlik aracılığıyla en geç üç gün içinde bilgilendirilir, tebliğde idarî para cezası uyarısı yapılır. Tebliğe rağmen göndermeyene her gün için, buna rağmen göndermeyene daha yüksek idarî para cezası verilir; cezaları mahallî mülkî amir verir (md. 55, 56, 59).
Mecburi ilköğretime devam etmeyen çocuklar çalıştırılamaz; devam edenler yalnızca ders zamanları dışında ve çocuk çalıştırma mevzuatı saklı kalarak çalıştırılabilir. Bakanlıkça izin verilenler dışındaki özel kurs ve dersanelere kabulleri yasaktır (md. 59).
Okul arsaları ve köy okulu gelir toprakları, bölge ilköğretim müfettişi veya ilçe eğitim müdürünün başkanlığındaki komisyonca seçilir. Toprak tahsisle sağlanamazsa satın alınır, rıza yoksa kamulaştırılır; gelir toprakları 50 dekardan, uygulama bahçesi 2-10 dekar arasından, öğretmen bahçesi 500-1000 metrekare olarak sınırlanmıştır (md. 60-67).
Okul çevresinde meyhane, kahvehane, kıraathane, bar, elektronik oyun merkezi gibi yerler ile açık alkollü içki satılan yerler okul binasından kapıdan kapıya en az 100 metre uzakta olmalıdır; turizmin yoğun olduğu yörelerde okul tatildeyken bu şart aranmaz (md. 61).
İlköğretim gelirleri: Devlet gelirlerinin en az %3’ü, özel idare gelirlerinin en az %20’si, köy genel gelirlerinin en az %10’u, para cezaları, bağış ve vasiyetler vb. Bu gelirler ve ödenekler yalnızca öngörülen işlere harcanır, başka yere aktarılamaz (md. 76-81). Bakanlık her yıl bütçeye üç yıllık plan ekler (md. 79).

7528 sayılı Öğretmenlik Mesleği Kanunu

130 soru

Kanunun künyesi: 7528 sayılı Öğretmenlik Mesleği Kanunu 10/10/2024’te kabul edilmiş, 18/10/2024 tarihli ve 32696 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanmıştır. 38 asıl ve 3 geçici maddeden oluşur; daha önceki 7354 sayılı Öğretmenlik Meslek Kanunu’nu yürürlükten kaldırmıştır.
Amaç: öğretmenlerin seçilmesi, yetiştirilmesi, atanması, hak ve ödevleri, ödül ve cezaları, kariyer basamaklarında ilerlemeleri ile Millî Eğitim Akademisinin kuruluşu, görevleri, teşkilatı ve personeli düzenlenir. Bu çerçeve Kanunu hem bir meslek kanunu hem de bir kuruluş kanunu yapar.
Kapsam üç halkadan oluşur: Bakanlığa bağlı kurumlardaki öğretmen ve yöneticilerin tamamı; özel öğretim kurumlarındaki öğretmenler ve öğretmenliğe atanma şartını taşıyan yöneticiler yalnızca 5, 6, 20, 24, 25 ve 33. maddeler yönünden; Bakanlık dışındaki kamu kurumlarındaki öğretmenler yalnızca 20 ve 33. maddeler yönünden. Akademiye ilişkin hükümler de kapsamdadır.
Tanımlarda sık sorulan ayrımlar: dönem, hazırlık eğitiminin süresi en az on, en çok on dört hafta olan bölümüdür; ders yılı derslerin başlayıp kesildiği süre, eğitim öğretim yılı ise bir ders yılının başından ertesi ders yılının başına kadar olan süredir. Kademe anaokulu–ilkokul–ortaokul–lise düzeyidir; tür, aynı kademede farklı program uygulayan kurumları ayırır.
Kişi tanımları: öğretmen adayı, Akademide hazırlık eğitimine alınanlardır; yönetici, öğretmen kadro ve pozisyonunda olup ikinci görev olarak müdürlük veya müdür yardımcılığı yapandır; eğitim personeli, Akademinin eğitim faaliyetleri için 30. madde uyarınca istihdam edilenlerdir. İlçe grubu coğrafya ve ulaşım gözetilerek iki veya daha çok ilçenin birleştirilmesiyle, norm kadro ise kurumda bulunması gereken yönetici ve öğretmen sayısıyla ilgilidir.
Temel ilkeler: nitelik ve yetkilerin mesleğin gereğine göre belirlenmesi, atama–görevlendirme–ilerlemede liyakat ve kariyer esasları, meslekle ilgili kararlara katılımın teşviki, mesleğe giriş öncesi yetiştirme ve meslek içinde sürekli gelişim.
Öğretmenin ödevleri: öğrencileri Atatürk ilke ve inkılaplarına bağlı, millî ve manevi değerleri benimseyen erdemli bireyler olarak yetiştirmek; çok yönlü gelişim için meslektaş ve veliyle iş birliği yapmak; öğrenme biçimi, ilgi ve yeteneği gözetmek; olumsuz söz ve davranışlardan korumak; programlar çerçevesinde uygun araç-gereç ve yöntemi seçmek; 1739 sayılı Kanun’a uygun planlama yapmak; okul içi ve dışı imkânları kullanmak; mesleki olarak kendini geliştirmek.
Öğretmenin görevleri: derse girmek, nöbet tutmak, sınav görevi almak, kurul-komisyon-tören-toplantı ve kulüp etkinliklerine katılmak, rehberlik hizmetlerini sürdürmek ve uygulamalı eğitimlerin eşgüdümünü sağlamak. Meslekle ilgisiz işlerde rızası dışında görevlendirilemez; istisnalar mevzuatta açıkça yazılan haller ile olağanüstü hâl, genel afet ve salgın hastalıktır. Ayrıntılar yönetmelikle belirlenir.
Yöneticilerin ödevleri: mevzuata ve millî eğitimin amaçlarına uygun yönetim ve denetim, programların amacına uygun yürütülmesi, sağlıklı ve güvenli ortam, kurumun sürekli gelişmesi ve kaynakların verimli kullanımı, çalışanların ilgi ve yeteneğine göre iş bölümü ile rehberlik.
Öğretmenlik özel bir ihtisas mesleğidir; genel kültür, alan eğitimi ve meslek bilgisi hazırlığı gerektirir. Öğretmen olarak istihdam edilecekler, kaynak teşkil eden en az lisans düzeyindeki (veya denkliği kabul edilen yurt dışı) programlardan mezun olup hazırlık eğitiminde başarılı olanlar arasından seçilir. Nitelikleri ve kaynak programları Bakanlık belirler.
Hazırlık eğitimi Akademi tarafından verilir, teorik ve uygulamalı derslerden oluşur ve dört dönemdir; mezun olunan programa göre üç dönem uygulanabilir. Yeterlikler Bakanlıkça belirlenir; içerik ve süre ayrıntıları yönetmeliktedir.
Hazırlık eğitimine alınma şartları: Türk vatandaşlığı, kamu haklarından mahrum olmama, sayılan suçlardan mahkûm olmama (bir yıl veya daha fazla hapis cezası dâhil, süreler geçmiş olsa bile), memuriyetten çıkarılmamış ya da 25. maddeyle öğretmenliği sona ermemiş olma, askerlikle ilişkisinin bulunmaması veya tamamlanmış/ertelenmiş olması, Bakanlıkça belirlenen programlardan mezuniyet, belirlenen sınav puanı ve sağlık. Adaylar atama izni verilen pozisyon sayısını geçmemek üzere puan üstünlüğüne göre belirlenir; güvenlik soruşturması ve arşiv araştırması yapılır. İstisna: Sosyal Hizmetler ve Terörle Mücadele Kanunu kapsamındakiler ile millî sporcu statüsündeki adaylar için yalnızca sınav puanı şartı aranmaz.
Teorik derslerde her dersten en az iki yazılı yapılır; 60 ve üzeri not ortalaması başarıdır. Başarısız ders için ek sınav hakkı vardır, ek sınavda da 60’ın altında kalanın Akademiyle ilişiği kesilir.
Uygulamalı derslerde aday üç kez değerlendirilir. Değerlendirmeyi uygulamadan sorumlu personel, uygulama okulunun müdürü ve uygulama öğretmeni ayrı form doldurarak yapar; puanların aritmetik ortalaması alınır. Üç değerlendirme sırasıyla %20, %30 ve %50 ağırlıkla toplanır; 70 ve üzeri başarıdır, başarısızın ilişiği kesilir. Atamaya esas başarı puanı, teorik ortalamanın %40’ı ile uygulamalı ortalamanın %60’ının toplamıdır.
Devam zorunludur. Belgeli sağlık mazeretiyle toplam 20 gün ve üzeri devamsızlıkta kayıt dondurulur ve aday ilk uygun programa alınır; bu süre ödeme yapılmaz. Başka mazeretlerde toplam 10 güne kadar izin verilebilir. Uygulama öğretmeni aynı alandan seçilir: başöğretmen, yoksa uzman öğretmen, o da yoksa kıdemi en yüksek öğretmen.
Akademiyle ilişik; hazırlık eğitimine alınma şartlarını taşımadığı veya sonradan kaybettiği anlaşılanlar, Akademiden çıkarma cezası alanlar ve hazırlık eğitiminde başarısız olanlar için kesilir. Askerlik yükümlülüğü eğitim süresince ertelenir; adaylar genel sağlık sigortalısı sayılır, primleri Bakanlık bütçesinden karşılanır. Aylık ödeme, 23.310 gösterge rakamı ile memur aylık katsayısının çarpımıdır; damga vergisi dışında vergi ve kesinti yoktur, kaydı dondurulanlara ödeme yapılmaz.
Disiplin cezaları üçlüdür: kınama, ödeme kesintisi (aylık ödemeden 1/10) ve Akademiden çıkarma. Devamsızlıkta mazeretsiz toplam 2 gün kınama, 4 gün ödeme kesintisi, 6 gün çıkarma gerektirir. Kopyaya teşebbüs kınama, kopya çekmek/çektirmek ödeme kesintisi, başkasını yerine sınava sokmak çıkarma sebebidir. Sayılanlara benzer eylemler aynı cinsten cezayla karşılanır.
Disiplin organları: soruşturmayı eğitim ve uygulama merkezi müdürü açar ve muhakkikler yürütür; kınama ve ödeme kesintisini müdür, çıkarmayı beş üyeli Disiplin Kurulu (üç Akademik Kurul üyesi, iki daire başkanı; beş yedek) verir. Kurul başkanını üyeler seçer, üye tam sayısıyla toplanır ve oy çokluğuyla karar alır.
Soruşturma süreleri: soruşturma olayın öğrenilmesiyle derhâl başlar, 30 gün içinde bitirilmesi esastır, gerekçeyle 30 güne kadar ek süre verilebilir. Kınama ve ödeme kesintisi soruşturma bitiminden itibaren 10 gün içinde verilir; çıkarma dosyası Kurula geçtikten sonra en geç bir ayda karara bağlanır. Soruşturmada gizlilik esastır.
Savunma ve itiraz: ceza savunma alındıktan sonra verilir, savunma süresi 10 günden az olamaz; süresinde savunma vermeyen hakkından vazgeçmiş sayılır. İtiraz tebliğden sonra 5 iş günü içinde yapılır: kınama ve ödeme kesintisi için Disiplin Kuruluna (20 günde karar), çıkarma için Akademik Kurula (30 günde karar). İtiraz kabul edilirse ceza kaldırılır; müdür 15 gün içinde alt ceza takdir edebilir.
Zamanaşımı ve tekerrür: ceza verme yetkisi, fiil öğrenildikten sonra kınama/ödeme kesintisinde 6 ay, çıkarmada 1 yıl içinde kullanılmazsa; her hâlde fiilin işlenmesinden 2 yıl sonra sona erer. Yargı iptalinde tebliğden itibaren 1 ay içinde yeni ceza verilebilir. Aynı eylemin tekrarında bir derece ağır ceza verilir; aynı derecede cezayı gerektiren farklı fiillerde üçüncü uygulamada bir derece ağır ceza verilir. Ceza kovuşturması ya da adayın Akademiden ayrılması disiplini engellemez.
Çıkarma cezasının sonuçları: soruşturma sürerken sözleşmeli öğretmenlik istihdamı ertelenir; hazırlık eğitimini tamamladıktan sonra çıkarma alan sözleşmeli öğretmen olarak istihdam edilmez, istihdam edildikten sonra alanın sözleşmesi feshedilir.
Sözleşmeli öğretmenlik: hazırlık eğitimini başarıyla tamamlayanlar 657 sayılı Kanun’un 4/B maddesi kapsamında istihdam edilir. Yerleştirme atamaya esas başarı puanı ve tercihlere göre yapılır; yerleşemeyene ikinci tercih hakkı verilir, yine yerleşemeyenler kura ile yerleştirilir. Mazeretsiz göreve başlamayan veya ayrılan, o puanla yeniden başvuramaz ve bir yıl hazırlık eğitimine alınmaz. Sözleşmeliler can güvenliği ve sağlık mazereti dışında üç yıl başka yere atanamaz.
Kadroya geçiş ve yer değiştirme: üç yıllık çalışmayı tamamlayan sözleşmeli, talep ederse görev yaptığı yerde kadroya atanır; adaylık uygulanmaz, iş sonu tazminatı ödenmez, bir yıl yer değiştiremez. Hizmet puanı 4/A kapsamındakilere her takvim yılı için verilir. Sağlık ve can güvenliği mazereti yıl içinde, diğer mazeretler yarıyıl veya yaz tatilinde değerlendirilir; yetersiz puanlı mazeretlilere aylıksız izin tanınabilir ve üçüncü yılın sonunda öncelikle atanırlar. Norm kadro fazlası öğretmenler gerekirse valilerce resen, öncelikle aynı ilçe grubunda atanır.
Mesleki gelişim ve kariyer: Bakanlık beşer yıllık bireysel mesleki gelişim planları hazırlar. Kariyer basamakları öğretmen, uzman öğretmen ve başöğretmendir. Uzman öğretmenlik için öğretmenlikte en az 10 yıl, kademe ilerlemesinin durdurulması cezasının bulunmaması ve Akademi eğitimi; başöğretmenlik için uzman öğretmenlikte en az 10 yıl ve aynı diğer şartlar gerekir. Her ünvan için ayrı birer derece verilir; yararlanma tarihleri atamanın onayı (öğretmen) ve sertifika düzenlenmesidir (uzman/baş).
Yöneticilik: ilk defa müdür veya müdür yardımcısı olacaklar Akademinin yönetici yetiştirme programına sınavlarda 60 ve üzeri alarak puan üstünlüğüyle girer; program sonu yazılı sınavda 60 ve üzeri alanlar tercih ve puana göre vali onayıyla görevlendirilir. Görev süresi dört ders yılıdır, aynı kurumda aynı ünvanla en çok sekiz ders yılı görev yapılabilir; görevlendirmeler kazanılmış hak doğurmaz. Özel program ve proje okullarına atama ve görevlendirmeyi Bakan yapar.
Ödül, disiplin ve sona erme: başarı belgesi, üstün başarı belgesi ve ödül 657 sayılı Kanun’un 122. maddesine göre verilir. Öğretmenlere 657 sayılı Kanun’un disiplin hükümleri uygulanır; ses–görüntüyü usulsüz paylaşmak kınama, menfaat karşılığı özel ders, olumsuz örnek olmak, taraflı değerlendirme ve programa aykırı uygulama aylıktan kesme gerektirir. Uyuşturucu, hayâsızca hareketler, müstehcenlik, fuhuş ve cinsel dokunulmazlığa karşı suçlardan mahkûm olanın öğretmenliği sona erer.
Akademi: Bakanlığa bağlıdır, gerektiğinde eğitim ve uygulama merkezleri açar; hazırlık eğitimi, yönetici yetiştirme, kariyer eğitimleri, yeterlikler, dijital yeterlikler, ihtiyaç analizi, özel ve diğer kamu personeline ücretli eğitim, araştırma–yayın ve iş birliği ile görevlidir. Başkan doğrudan Bakana bağlıdır; Akademik Kurulda başkan dışında on üye bulunur, planları ve standartları hazırlar, çıkarma itirazlarını karara bağlar. İzleme ve Yönlendirme Kurulu yedi üyelidir, Bakan veya bakan yardımcısı başkanlık eder, politika ve stratejileri belirler, yılda en az iki kez toplanır.
Akademi personeli ve diğer hükümler: eğitim personeli 4/B sözleşmeli istihdam edilir; sözleşme bir yıllıktır, gerekirse üç aya kadar uzatılabilir. Sözleşmeli personel başka kazanç getirici iş yapamaz, siyasi partiye üye olamaz. Ders yükü öğretim üyesi ünvanlılar için haftada 10, diğerleri için 15 saattir. Öğretmenlere görevleri sebebiyle yönelik kasten yaralama, tehdit, hakaret ve görevi yaptırmamak için direnme suçlarında ceza yarı oranında artırılır, erteleme uygulanmaz. Hüküm bulunmayan hâllerde (adaylar hariç) 657 sayılı Kanun uygulanır.
Yürürlük ve geçici hükümler: 7–15 ve 21. maddeler 1/9/2025’te, 26–32. maddeler 1/1/2025’te, diğerleri yayım tarihinde yürürlüğe girmiştir. Geçiş döneminde aday öğretmenler en az 240 ders saatlik hizmet içi eğitimi içeren programa tabidir, adaylık süreci bir yıldan az iki yıldan çok olamaz; aday öğretmenlikte geçen süre uzman ve başöğretmenlik için öğretmenlikte geçmiş sayılır. Yürürlük tarihinde görevde olan öğretmen ve uzman öğretmenler 20 yıllık çalışmayla, uzman öğretmenlikte 10 yıl şartı aranmaksızın başöğretmenliğe başvurabilir.

Bu ders diğer sınavlarda

KPSS Lisans Vatandaşlık KPSS Ön Lisans Vatandaşlık KPSS Ortaöğretim Vatandaşlık