KPSS Ön Lisans Vatandaşlık Soruları

KPSS Ön Lisans Vatandaşlık (sınavda 9 soru): 13 konuda 485 özgün soru. Her konunun özeti aşağıda; sorular üyelere açık: ücretsiz giriş yap, uygulamada bildiğin soru bir daha sorulmayacak biçimde çöz.

Uygulamada çözBildiğin soru bir daha sorulmaz, bilmediğin öğrenene kadar tekrar gelir

Konular

Hukuka Giriş18 soru
Anayasa Hukuku ve Türk Anayasa Tarihi4 soru
1982 Anayasası’nın Temel İlkeleri4 soru
Temel Hak ve Ödevler10 soru
Yasama8 soru
Yürütme10 soru
Yargı9 soru
İdare Hukuku ve Yönetim20 soru
Anayasa: Genel Esaslar82 soru
Anayasa: Temel Hak ve Hürriyetler123 soru
Anayasa: Yasama67 soru
Anayasa: Yürütme64 soru
Anayasa: Yargı66 soru

Hukuka Giriş

18 soru

Hukuk kuralı: Genel, soyut ve süreklidir; uyulmaması devlet gücüyle uygulanan maddi bir yaptırıma bağlanmıştır. Din, ahlak ve görgü kurallarının yaptırımı ise manevidir (kınama, dışlanma, vicdan azabı).
Yaptırım türleri: Ceza, cebri icra, tazminat, hükümsüzlük (yokluk, kesin hükümsüzlük, iptal edilebilirlik), idari işlemin iptali ve disiplin cezası.
Kural türleri: Emredici kural (aksi kararlaştırılamaz), tamamlayıcı/yedek kural (taraflar düzenlememişse uygulanır), yorumlayıcı kural (belirsiz iradeye anlam verir; ör. “ayın ortası” = 15’i, TBK md. 91), tanımlayıcı kural (bir kavramı tanımlar).
Kaynaklar ve normlar hiyerarşisi: Asıl kaynaklar yazılı hukuk ile örf ve âdet hukukudur; yargı kararları ve bilimsel görüşler yardımcı kaynaktır (TMK md. 1). Kanun ile CBK çatışırsa kanun; temel haklara ilişkin milletlerarası antlaşma ile kanun çatışırsa antlaşma esas alınır (AY md. 90, 104).
Hukuk dalları: Kamu hukuku (anayasa, idare, ceza, vergi, devletler genel hukuku, yargılama hukukları) ve özel hukuk (medeni, borçlar, ticaret, devletler özel hukuku).
Ehliyet: Hak ehliyeti her insanda vardır ve herkes için eşittir (TMK md. 8). Fiil ehliyeti ayırt etme gücü, erginlik ve kısıtlı olmamayı gerektirir (md. 10). Ayırt etme gücüne sahip küçükler karşılıksız kazanmalarda yasal temsilcinin rızası olmadan işlem yapabilir (md. 16).
Kişilik ve erginlik: Kişilik sağ ve tam doğumla başlar, ölümle sona erer; çocuk sağ doğmak koşuluyla ana rahmine düştüğü andan hak ehliyetine sahiptir (md. 28). Erginlik 18 yaşla başlar, evlenme kişiyi ergin kılar; 15 yaşını dolduran küçük mahkeme kararıyla ergin kılınabilir (md. 11–12).
Evlenme ve hısımlık: 17 yaşını dolduran küçük yasal temsilcisinin izniyle, 16 yaşını dolduran kişi olağanüstü durumda ve pek önemli sebeple hâkim izniyle evlenebilir (md. 124, 126). Eşlerden biri ile diğer eşin kan hısımları arasında kayın hısımlığı vardır ve evlilik sona erse de sürer (md. 17–18).
Dernek ve vakıf: Dernek en az 7 gerçek veya tüzel kişinin kurduğu kişi topluluğudur, izin gerekmez, kuruluş bildirimiyle tüzel kişilik kazanır. Vakıf belirli ve sürekli bir amaca özgülenmiş mal topluluğudur, mahkeme siciline tescille tüzel kişilik kazanır (md. 56, 59, 101–102).
Olay, fiil, işlem ve süreler: Hukuki olay iradeden bağımsızdır (doğum, ölüm); hukuki işlem sonuç doğurmaya yönelik irade açıklamasıdır (vasiyetname, sözleşme). Zamanaşımı hakkı değil dava edilebilirliği ortadan kaldırır, hâkim kendiliğinden dikkate almaz (TBK md. 161); hak düşürücü süre hakkın kendisini sona erdirir.

Anayasa Hukuku ve Türk Anayasa Tarihi

4 soru

Anayasa: Devletin temel yapısını, organlarını ve temel hak ve özgürlükleri düzenleyen, normlar hiyerarşisinin en üstündeki kuraldır. Değiştirilmesi kanunlardan zor ve özel usule bağlı olan anayasaya sert anayasa denir; 1982 Anayasası serttir.
Kanun-i Esasi (1876): İlk Osmanlı anayasasıdır, I. Meşrutiyet’i başlatmıştır. Meclis-i Umumi, seçimle gelen Meclis-i Mebusan ile padişahın atadığı Meclis-i Ayan’dan oluşur.
1921 Teşkilat-ı Esasiye: Kısa ve çerçeve nitelikli olağanüstü dönem anayasasıdır; millî egemenlik, kuvvetler birliği ve meclis hükümeti sistemine dayanır, temel haklara yer vermez. Cumhuriyet 1923’te bu anayasada yapılan değişiklikle ilan edilmiştir.
1924 Anayasası: Cumhuriyet’in ilk anayasasıdır; yasama ve yürütme TBMM’de toplanmıştır. 1928’de devletin dinine ilişkin hüküm çıkarılmış, 1934’te kadınlara milletvekili seçme ve seçilme hakkı tanınmış, 1937’de laiklik dâhil altı ilke anayasaya girmiştir.
1961 Anayasası: Kuvvetler ayrılığı, sosyal hukuk devleti ve çift meclis (Millet Meclisi + Cumhuriyet Senatosu) getirmiş; Anayasa Mahkemesi ve Millî Güvenlik Kurulu ilk kez bu anayasayla kurulmuştur. 1971 değişikliğiyle Askerî Yüksek İdare Mahkemesi oluşturulmuştur.
Cumhuriyet dönemi anayasaları: 1924, 1961 ve 1982 (üç anayasa). 1876 ve 1921 anayasaları Cumhuriyet’in ilanından öncedir.
1982 Anayasası: 7 Kasım 1982 halkoylamasıyla kabul edilmiştir; tek meclislidir. Başlıca değişiklikler: 1995 (seçmen yaşı 18), 2004 (ölüm cezasının tamamen kaldırılması), 2007 (Cumhurbaşkanının halkça seçilmesi), 2010 (bireysel başvuru, Kamu Denetçiliği Kurumu), 2017 (Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemi).
Askerî yargı bugün: Askerî Yargıtay ve Askerî Yüksek İdare Mahkemesi 2017’de kaldırılmıştır; disiplin mahkemeleri dışında askerî mahkeme kurulamaz, savaş hâlinde asker kişilerin görevle ilgili suçları için askerî mahkeme kurulabilir (md. 142).

1982 Anayasası’nın Temel İlkeleri

4 soru

Devletin şekli (md. 1): Türkiye Devleti bir Cumhuriyettir.
Cumhuriyetin nitelikleri (md. 2): Toplumun huzuru, millî dayanışma ve adalet anlayışı içinde, insan haklarına saygılı, Atatürk milliyetçiliğine bağlı, Başlangıç’taki temel ilkelere dayanan, demokratik, laik ve sosyal bir hukuk devleti.
Devletin bütünlüğü (md. 3): Türkiye Devleti ülkesi ve milletiyle bölünmez bir bütündür; dili Türkçe, bayrağı beyaz ay yıldızlı al bayrak, millî marşı İstiklal Marşı, başkenti Ankara’dır.
Değiştirilemez hükümler (md. 4): İlk üç madde değiştirilemez ve değiştirilmesi teklif edilemez. Egemenlik (md. 6) ve kuvvetler ayrılığı maddeleri (md. 7–9) bu koruma kapsamında değildir.
Egemenlik (md. 6): Kayıtsız şartsız Milletindir; Millet egemenliğini Anayasa’nın koyduğu esaslara göre yetkili organları eliyle kullanır. Egemenliğin kullanılması hiçbir kişiye, zümreye veya sınıfa bırakılamaz.
Kuvvetler ayrılığı (md. 7–9): Yasama yetkisi TBMM’nindir ve devredilemez; yürütme yetkisi ve görevi Cumhurbaşkanınındır; yargı yetkisi bağımsız mahkemelerce kullanılır.
Hukuk devleti: İdarenin her türlü eylem ve işlemine karşı yargı yolu açıktır ve idare kendi eylem ve işlemlerinden doğan zararı öder (md. 125); yasama, yürütme ve idare mahkeme kararlarına uymak zorundadır (md. 138); kanunlar Anayasa’ya aykırı olamaz (md. 11).
Eşitlik (md. 10): Herkes kanun önünde eşittir; kadınlar ve erkekler eşit haklara sahiptir. Çocuklar, yaşlılar, engelliler, harp ve vazife şehitlerinin dul ve yetimleri ile malul ve gaziler için alınan tedbirler eşitliğe aykırı sayılmaz.

Temel Hak ve Ödevler

10 soru

Niteliği ve sınırlanması (md. 12–13): Herkes kişiliğine bağlı, dokunulmaz, devredilmez, vazgeçilmez temel hak ve hürriyetlere sahiptir. Bu haklar özlerine dokunulmaksızın, yalnızca ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir; sınırlama demokratik toplum düzeninin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz.
Durdurma (md. 15): Savaş, seferberlik veya olağanüstü hâllerde hakların kullanılması kısmen veya tamamen durdurulabilir. Dokunulamaz çekirdek: yaşama hakkı (savaş hukukuna uygun fiiller sonucu ölümler hariç), maddi ve manevi varlığın bütünlüğü, din, vicdan, düşünce ve kanaatlerini açıklamaya zorlanmama, suç ve cezaların geçmişe yürümemesi, masumiyet karinesi.
Olağanüstü hâl (md. 119): Cumhurbaşkanı en çok 6 ay için ilan eder; karar aynı gün TBMM onayına sunulur; Meclis süreyi her defasında en çok 4 ay uzatabilir. Sıkıyönetim 2017’de Anayasa’dan çıkarıldı.
Hak kategorileri: Kişinin hakları ve ödevleri (md. 17–40; ör. konut dokunulmazlığı, mülkiyet), sosyal ve ekonomik haklar ve ödevler (md. 41–65; ör. eğitim, sendika, sosyal güvenlik), siyasi haklar ve ödevler (md. 66–74; ör. vatandaşlık, seçme, vergi ödevi).
Sosyal devletin sınırı (md. 65): Devlet sosyal ve ekonomik görevlerini mali kaynaklarının yeterliliği ölçüsünde yerine getirir.
Vatandaşlık (md. 66): Türk babanın veya Türk ananın çocuğu Türk’tür; vatandaşlıktan çıkarmaya karşı yargı yolu kapatılamaz.
Seçme hakkı (md. 67): 18 yaşını dolduran her Türk vatandaşı seçme ve halkoylamasına katılma hakkına sahiptir. Silah altındaki er ve erbaşlar, askerî öğrenciler ve taksirli suçlar dışında hüküm giyip ceza infaz kurumunda bulunanlar oy kullanamaz.
Herkes – Türk ayrımı: Kamu hizmetine girme (md. 70) ve vatan hizmeti (md. 72) Türklere; vergi ödevi (md. 73) ile bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkı (md. 74) herkese tanınmıştır.
Bireysel başvuru (md. 148): Herkes, Anayasa’da güvence altına alınmış ve AİHS kapsamındaki bir hakkının kamu gücünce ihlal edildiği iddiasıyla, olağan kanun yollarını tükettikten sonra Anayasa Mahkemesine başvurabilir.
Kamu Denetçiliği Kurumu (md. 74): TBMM Başkanlığına bağlıdır, idarenin işleyişiyle ilgili şikâyetleri inceler; Kamu Başdenetçisini TBMM gizli oyla 4 yıl için seçer.

Yasama

8 soru

TBMM’nin yapısı (md. 75–77): Genel oyla seçilen 600 milletvekilinden oluşur; 18 yaşını dolduran her Türk milletvekili seçilebilir (en az ilkokul mezunu olmak gerekir). TBMM ve Cumhurbaşkanlığı seçimleri beş yılda bir aynı gün yapılır.
Yasama sorumsuzluğu (md. 83): Milletvekilleri Meclis çalışmalarındaki oy ve sözlerinden, Mecliste ileri sürdükleri düşüncelerden sorumlu tutulamaz; bu güvence kaldırılamaz.
Yasama dokunulmazlığı (md. 83): Meclis kararı olmadıkça milletvekili tutulamaz, sorguya çekilemez, tutuklanamaz, yargılanamaz; ağır cezalık suçüstü hâli ve seçimden önce soruşturmasına başlanmış md. 14 durumları istisnadır. Parti gruplarında dokunulmazlık görüşülemez.
Üyeliğin düşmesi (md. 84): İstifa, kesin hüküm giyme veya kısıtlanma, bağdaşmayan görevde ısrar, bir ayda toplam beş birleşim günü izinsiz ve özürsüz katılmama. Cumhurbaşkanı seçilen ya da Cumhurbaşkanı yardımcısı veya bakan atanan milletvekilinin üyeliği sona erer.
Görev ve yetkiler (md. 87, 92): Kanun koymak, değiştirmek, kaldırmak; bütçe ve kesin hesap kanun tekliflerini kabul etmek; para basılmasına ve savaş ilanına karar vermek; antlaşmaların onaylanmasını uygun bulmak (onaylayan Cumhurbaşkanıdır).
Kanun yapımı (md. 88–89): Kanun teklif etmeye yalnız milletvekilleri yetkilidir. Cumhurbaşkanı kanunu 15 gün içinde yayımlar veya gerekçesiyle geri gönderir; TBMM üye tamsayısının salt çoğunluğuyla (301) aynen kabul ederse kanun yayımlanır. Bütçe kanunları geri gönderilemez.
Bütçe (md. 161): Bütçe kanun teklifini Cumhurbaşkanı mali yılbaşından en az 75 gün önce sunar; milletvekilleri gider artırıcı veya gelir azaltıcı öneride bulunamaz. Bütçe çıkarılamazsa geçici bütçe, o da çıkarılamazsa önceki yılın bütçesi yeniden değerleme oranıyla artırılarak uygulanır.
Denetim yolları (md. 98): Meclis araştırması, genel görüşme, Meclis soruşturması ve yazılı soru (15 gün içinde yazılı cevap). Gensoru ve sözlü soru yoktur.
Yeter sayılar (md. 96): TBMM üye tamsayısının en az üçte biriyle (200) toplanır; aksine hüküm yoksa toplantıya katılanların salt çoğunluğuyla karar verir; karar yeter sayısı üye tamsayısının dörtte birinin bir fazlasından (151) az olamaz.

Yürütme

10 soru

Yürütme yetkisi: Cumhurbaşkanına aittir; Cumhurbaşkanı Devletin başıdır (md. 8, 104). Bakanlar Kurulu ve Başbakanlık 2017 değişikliğiyle kaldırılmıştır.
Cumhurbaşkanı seçimi: Kırk yaşını doldurmuş, yükseköğrenim yapmış, milletvekili seçilme yeterliliğine sahip Türk vatandaşları arasından halk tarafından seçilir; görev süresi 5 yıl, en fazla iki dönem. İkinci dönemde seçimlerin yenilenmesine TBMM karar verirse bir defa daha aday olabilir (md. 101, 116).
Aday gösterme: Siyasi parti grupları, son milletvekili genel seçimlerinde tek başına veya birlikte geçerli oyların en az %5’ini almış partiler ve en az 100.000 seçmen (md. 101).
Görev ve yetkiler: Kanunları yayımlama ve geri gönderme, Cumhurbaşkanı yardımcılarını ve bakanları atama, antlaşmaları onaylama, TSK’nın kullanılmasına karar verme, sürekli hastalık, sakatlık ve kocama sebebiyle cezayı hafifletme veya kaldırma (md. 104). Genel ve özel af TBMM’nindir (md. 87).
Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar: Milletvekili seçilme yeterliliğine sahip olanlar arasından Cumhurbaşkanı atar ve görevden alır; TBMM önünde and içerler; milletvekili iken atananların üyeliği sona erer; güvenoyu ve gensoru yoktur (md. 104, 106).
Cumhurbaşkanlığı kararnamesi: Yürütme yetkisine ilişkin konularda çıkarılır; temel haklar, kişi hakları ve siyasi haklar ile münhasıran kanunla ya da kanunda açıkça düzenlenen konular CBK ile düzenlenemez; kanunla çatışmada kanun uygulanır (md. 104).
Yönetmelik: Cumhurbaşkanı, bakanlıklar ve kamu tüzel kişileri; kanunların ve CBK’ların uygulanmasını sağlamak ve bunlara aykırı olmamak şartıyla çıkarır (md. 124).
Olağanüstü hâl: Cumhurbaşkanı en fazla 6 ay için ilan eder, karar aynı gün TBMM onayına sunulur; TBMM süreyi kısaltabilir, her defasında en fazla 4 ay uzatabilir veya kaldırabilir (md. 119). OHAL CBK’larına karşı AYM’de dava açılamaz (md. 148).
MGK ve DDK: Millî Güvenlik Kurulu Cumhurbaşkanının başkanlığında toplanır, tavsiye kararlarını Cumhurbaşkanına bildirir (md. 118). Devlet Denetleme Kurulu Cumhurbaşkanlığına bağlıdır, Cumhurbaşkanının isteği üzerine denetim yapar; yargı organları görev alanı dışındadır (md. 108).
Cezai sorumluluk: Cumhurbaşkanı hakkında soruşturma önergesi TBMM üye tamsayısının salt çoğunluğuyla verilir; soruşturma açılması 3/5, Yüce Divana sevk 2/3 gizli oyla; yargılayan Anayasa Mahkemesidir (md. 105, 148).

Yargı

9 soru

Mahkemelerin bağımsızlığı (md. 9, 138): Yargı yetkisi Türk Milleti adına bağımsız ve tarafsız mahkemelerce kullanılır. Hiçbir organ mahkemelere emir, talimat, genelge, tavsiye veremez; yasama, yürütme ve idare mahkeme kararlarına uymak, bunları değiştirmemek ve geciktirmemek zorundadır.
Hâkimlik teminatı (md. 139–140): Hâkimler ve savcılar azlolunamaz, istemedikçe yaş haddinden önce emekliye ayrılamaz, mahkeme kaldırılsa da özlük haklarından yoksun kılınamaz; 65 yaşını bitirinceye kadar görev yaparlar.
Askerî yargı (md. 142): 2017’de Askerî Yargıtay ve Askerî Yüksek İdare Mahkemesi kaldırıldı. Disiplin mahkemeleri dışında askerî mahkeme kurulamaz; yalnızca savaş hâlinde askerî mahkemeler kurulabilir.
Anayasa Mahkemesi kuruluşu (md. 146–147): 15 üye; 3’ünü TBMM, 12’sini Cumhurbaşkanı seçer. Üyeler 12 yıl için seçilir, iki kez seçilemez, 65 yaşında emekli olur. Başkan ve iki başkanvekilini Mahkeme kendi üyeleri arasından 4 yıl için seçer.
Anayasa Mahkemesinin görevleri (md. 148): Kanun, CBK ve TBMM İçtüzüğünü şekil ve esas yönünden, Anayasa değişikliklerini yalnız şekil yönünden denetler; bireysel başvuruları karara bağlar; Yüce Divan sıfatıyla yargılar.
İptal davası ve itiraz yolu (md. 150–152): İptal davasını Cumhurbaşkanı, en fazla üyeye sahip iki parti grubu ve üye tamsayısının en az beşte biri (120) yayımdan itibaren 60 gün içinde açar. Davaya bakan mahkeme, uygulayacağı hükmü Anayasa’ya aykırı görürse itiraz yoluyla Anayasa Mahkemesine başvurur; karar 5 ay içinde verilir.
Yargıtay ve Danıştay (md. 154–155): Yargıtay adli, Danıştay idari yargı kararlarının son inceleme merciidir. Yargıtay üyelerini HSK, Danıştay üyelerinin dörtte üçünü HSK, dörtte birini Cumhurbaşkanı seçer.
Uyuşmazlık Mahkemesi (md. 158): Adli ve idari yargı mercileri arasındaki görev ve hüküm uyuşmazlıklarını kesin olarak çözer; başkanlığını Anayasa Mahkemesinin görevlendirdiği üye yapar.
Hâkimler ve Savcılar Kurulu (md. 159): 13 üye, iki daire; başkanı Adalet Bakanıdır. Dört üyeyi Cumhurbaşkanı, yedi üyeyi TBMM seçer; üyeler dört yıl için seçilir.
Sayıştay (md. 160): Kamu idarelerinin ve sosyal güvenlik kurumlarının gelir, gider ve mallarını TBMM adına denetler, hesapları kesin hükme bağlar; kesin hükümlerine karşı idari yargı yolu kapalıdır.

İdare Hukuku ve Yönetim

20 soru

Kuruluş esasları (AY md. 123): İdare kuruluş ve görevleriyle bir bütündür ve kanunla düzenlenir; merkezden yönetim ve yerinden yönetim esaslarına dayanır. Kamu tüzel kişiliği ancak kanunla veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle kurulur.
Merkezî idare: Başkent teşkilatı (Cumhurbaşkanı, yardımcıları, bakanlıklar, Cumhurbaşkanlığına bağlı kuruluşlar) ve taşra teşkilatı (il, ilçe). Bakanlıklar Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle kurulur (md. 106). İllerin idaresi yetki genişliği esasına dayanır (md. 126); ilde vali, ilçede kaymakam bulunur.
Hiyerarşi ve idari vesayet: Hiyerarşi, merkezî idare içindeki ast–üst bağıdır; hukuka uygunluğun yanında yerindelik denetimini de kapsar. İdari vesayet, merkezî idarenin ayrı tüzel kişiliğe sahip yerinden yönetim kuruluşları üzerindeki, yalnızca kanunda öngörülen denetim yetkisidir (md. 127).
Yerinden yönetim: Yer bakımından il özel idaresi, belediye ve köy; hizmet bakımından devlet üniversiteleri, TRT, kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları. Mahallenin tüzel kişiliği yoktur.
Mahallî idareler (md. 127): Karar organları seçmenlerce seçilir; seçimler beş yılda bir yapılır. Görevle ilgili suçtan soruşturma veya kovuşturma açılan organ ya da üyeleri İçişleri Bakanı geçici tedbir olarak, kesin hükme kadar görevden uzaklaştırabilir.
Organlar: Belediye → belediye meclisi (karar organı), belediye encümeni, belediye başkanı. İl özel idaresi → il genel meclisi (karar organı), il encümeni, vali (idarenin başı). Köy → köy derneği, ihtiyar meclisi, muhtar. İl ve ilçe merkezlerinde belediye zorunlu, nüfusu 5.000 ve üzeri yerlerde ihtiyaridir; nüfusu 2.000’den az yurtlar köydür.
657 sayılı DMK: Temel ilkeler sınıflandırma, kariyer ve liyakattir. Memurluğa ilk kez atananlar aday memurdur; adaylık süresi en az 1, en çok 2 yıldır.
Kanunsuz emir (DMK md. 11, AY md. 137): Mevzuata aykırı emir yerine getirilmez ve aykırılık emri verene bildirilir; emir yazılı olarak yenilenirse yerine getirilir, sorumluluk emri verene aittir. Konusu suç olan emir hiçbir surette yerine getirilmez.
Disiplin (DMK md. 125, 133; AY md. 129): Cezalar uyarma, kınama, aylıktan kesme, kademe ilerlemesinin durdurulması ve Devlet memurluğundan çıkarmadır. Silinme başvurusu: uyarma–kınama 5 yıl, diğerleri 10 yıl. Savunma alınmadan disiplin cezası verilemez; disiplin kararları yargı denetimi dışında bırakılamaz.
İdari yargı (AY md. 125; İYUK md. 2): İdarenin her türlü eylem ve işlemine karşı yargı yolu açıktır; denetim hukuka uygunlukla sınırlıdır. İptal davası hukuka aykırı işlemin ortadan kaldırılmasına, tam yargı davası idari eylem veya işlemden doğan zararın giderilmesine yöneliktir.

Anayasa: Genel Esaslar

82 soru

Anayasanın Birinci Kısmı “Genel Esaslar” başlığını taşır ve 1.–11. maddeleri kapsar. Bu maddeler devletin şeklini, niteliklerini, bütünlüğünü, amaç ve görevlerini, egemenliği, üç yetkiyi, kanun önünde eşitliği ve Anayasanın bağlayıcılığını düzenler.
Başlangıç, Anayasanın dayandığı temel görüş ve ilkeleri belirtir. 176. madde gereği Anayasa metnine dahildir; 2. madde de Cumhuriyetin başlangıçta belirtilen temel ilkelere dayandığını söyler.
Başlangıcın başlıca ilkeleri: Atatürk’ün belirlediği milliyetçilik anlayışı ve inkılapları, millet iradesinin mutlak üstünlüğü, egemenliğin kayıtsız şartsız millete ait olması, kuvvetler ayrımının üstünlük sıralaması değil işbölümü olması ve laiklik ilkesi.
Başlangıca göre egemenliği millet adına kullanma yetkisi verilen hiçbir kişi ve kuruluş, Anayasada belirtilen hürriyetçi demokrasinin ve onun gereklerine göre kurulan hukuk düzeninin dışına çıkamaz.
Başlangıçta kuvvetler ayrımı, Devlet organları arasında üstünlük sıralaması olarak değil, belli yetki ve görevlerin kullanılmasından ibaret medeni bir işbölümü ve işbirliği olarak tanımlanır; üstünlük ancak Anayasa ve kanunlardadır.
Başlangıçta laiklik ilkesinin gereği olarak kutsal din duygularının Devlet işlerine ve politikaya kesinlikle karıştırılamayacağı belirtilir. Ayrıca hiçbir faaliyet, Türk millî menfaatleri, Devleti ve ülkesiyle bölünmezliği esası ve Atatürk milliyetçiliği karşısında korunma göremez.
Başlangıç, her Türk vatandaşının eşitlik ve sosyal adalet gereklerince temel hak ve hürriyetlerden yararlanarak onurlu bir hayat sürdürme hak ve yetkisine doğuştan sahip olduğunu belirtir; “Yurtta sulh, cihanda sulh” inancına da yer verir. Başlangıç 1995 ve 2001’de değiştirilmiştir.
1. madde: Türkiye Devleti bir Cumhuriyettir. Devletin şekli budur ve 4. madde gereği bu hüküm değiştirilemez.
2. madde Cumhuriyetin niteliklerini sayar: huzur, millî dayanışma ve adalet anlayışını gözeten; insan haklarına saygı gösteren; Atatürk milliyetçiliğini benimseyen; Başlangıçtaki ilkelere dayanan; demokratik, laik ve sosyal nitelikte bir hukuk Devleti olmak.
3. madde: Devlet, toprağı ve halkıyla birlikte parçalanamaz bir bütündür. Resmî dil Türkçedir; bayrak beyaz ay yıldızlı kırmızı bayraktır ve şekli kanunda gösterilir; millî marş İstiklal Marşı’dır; başkent Ankara’dır.
4. madde: 1. maddedeki devletin şekli, 2. maddedeki Cumhuriyetin nitelikleri ve 3. madde hükümleri değiştirilemez ve değiştirilmesi teklif de edilemez. Yasak, kabulle sınırlı olmayıp teklif aşamasını da kapsar.
4. madde yalnızca 1., 2. ve 3. maddeleri sayar. Genel Esasların diğer maddeleri (örneğin 8. ve 9. maddeler 2017’de, 10. madde 2004 ve 2010’da) Anayasa değişikliğiyle değiştirilebilmiştir.
5. madde Devletin temel amaç ve görevlerini sayar: bağımsızlığı, bütünlüğü, bölünmezliği, Cumhuriyeti ve demokrasiyi korumak; refah, huzur ve mutluluğu sağlamak; hak ve hürriyetleri sınırlayan engelleri kaldırmak; insanın gelişmesi için gerekli şartları hazırlamak.
6. madde: Egemenlik kayıtsız şartsız Milletindir. Millet bu egemenliği doğrudan değil, Anayasadaki esaslar çerçevesinde yetkili kıldığı organlar aracılığıyla kullanır.
Egemenliğin kullanımı bir kişiye, zümreye ya da sınıfa hiçbir biçimde bırakılamaz. Kimse ve hiçbir organ, dayanağı Anayasada bulunmayan bir Devlet yetkisini kullanamaz.
7. madde: Yasama yetkisi Türk Milleti adına TBMM’nindir ve bu yetki devredilemez. Devredilemez ibaresi Genel Esaslarda yalnızca yasama yetkisi için yer alır.
8. madde: Yürütme yetkisini ve görevini Cumhurbaşkanı kullanır; bunu yaparken Anayasaya ve kanunlara bağlı kalır. “Ve Bakanlar Kurulu” ibaresi 2017 değişikliğiyle metinden çıkarılmıştır.
9. madde: Yargı yetkisini Türk Milleti adına bağımsız ve tarafsız mahkemeler kullanır. Maddeye “ve tarafsız” ibaresi 2017’de eklenmiştir. Yasama ve yargı yetkileri Türk Milleti adına kullanılır.
10. madde: Herkes kanun önünde eşittir; ayırım yapılamayacak sebepler arasında din, mezhep, felsefi inanç, siyasi düşünce, cinsiyet, renk, ırk ve dil sayılmış, “benzeri sebepler” ifadesiyle liste açık bırakılmıştır.
10. maddeye 2004’te kadın erkek eşitliği ve Devletin bunu gerçekleştirme yükümlülüğü eklenmiştir; 2010’da ise bu amaçla alınan önlemlerin eşitliğe karşı yorumlanamayacağı hükmü getirilmiştir.
10. madde, çocuk, yaşlı, engelli, şehit yakını, malul ve gazi gruplarına yönelik önlemlerin eşitliği zedelemediğini belirtir. Buna karşılık kişi, aile, zümre ya da sınıf lehine imtiyaz tanımak yasaktır.
10. maddenin son fıkrasına göre Devlet organları ve idare makamları bütün işlemlerinde kanun önünde eşitlik ilkesine uygun hareket etmek zorundadır. Eşitlik ilkesi yalnızca yasama için değil, idare için de bağlayıcıdır.
11. madde: Anayasa kuralları bütün devlet organlarını, idareyi, kurumları ve kişileri bağlayan temel hukuk normlarıdır. Kanunlar Anayasaya aykırı olamaz; yani Anayasa kanunların üstündedir.
176. maddeye göre madde kenar başlıkları (örneğin “Devletin şekli”) yalnızca konuyu ve maddeler arasındaki sıralama ve bağlantıyı gösterir; Anayasa metninden sayılmaz. Başlangıç ise Anayasa metnine dahildir.
Sık karıştırılanlar: devredilemezlik yalnızca yasama için yazılıdır; “bırakılamaz” ibaresi egemenliğin kullanılması içindir; değiştirilemezlik 1., 2. ve 3. maddeleri kapsar, 5. maddeyi kapsamaz; 10. maddedeki tedbirler imtiyaz değil, eşitliği sağlayan düzenlemelerdir.

Anayasa: Temel Hak ve Hürriyetler

123 soru

Anayasa’nın İkinci Kısmı “Temel Haklar ve Ödevler” başlığını taşır ve md. 12–74’ü kapsar. Dört bölümden oluşur: Genel Hükümler (md. 12–16), Kişinin Hakları ve Ödevleri (md. 17–40), Sosyal ve Ekonomik Haklar ve Ödevler (md. 41–65) ve Siyasi Haklar ve Ödevler (md. 66–74).
Md. 12’ye göre herkes kişiliğine bağlı; dokunulmaz, devredilmez ve vazgeçilmez temel hak ve hürriyetlere sahiptir. Aynı madde bu hak ve hürriyetlerin kişiye topluma, aileye ve diğer insanlara karşı ödev ve sorumluluklar da yüklediğini belirtir; hak ile ödev birlikte düşünülür.
Md. 13 sınırlamanın kurallarını koyar: Hak ve hürriyetlerin özüne dokunulamaz, sınırlama yalnızca ilgili maddede gösterilen sebeplerle yapılabilir ve mutlaka kanunla yapılır. Yönetmelik ya da genelge ile sınırlama olmaz. Md. 13’e göre sınırlama; Anayasanın ruhuna, demokratik düzenin ve laik Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine uygun olmak zorundadır. Bu ölçütler, bir sınırlamanın Anayasaya uygunluğu denetlenirken birlikte aranır.
Md. 14 kötüye kullanma yasağıdır: Hiçbir hak, ülkenin ve milletin bölünmez bütünlüğünü bozmak ya da insan haklarına dayalı demokratik ve laik Cumhuriyeti ortadan kaldırmak amacıyla kullanılamaz. Anayasa hükümleri, hakları yok etmeyi veya olduğundan geniş sınırlamayı amaçlayan faaliyetlere imkân verecek biçimde yorumlanamaz.
Md. 15’e göre savaş, seferberlik ve olağanüstü hallerde, milletlerarası hukuk yükümlülükleri çiğnenmeden ve durumun gerektirdiği ölçüde, hakların kullanımı kısmen veya tamamen durdurulabilir. Sınırlama olağan zamanda kanunla ve özüne dokunmadan yapılır; durdurma ise yalnızca olağanüstü dönemlere özgüdür. Md. 16 yabancıların durumunu düzenler: Temel hak ve hürriyetler yabancılar bakımından milletlerarası hukuka uygun olarak kanunla sınırlanabilir. Vatandaş ile yabancı arasındaki fark özellikle siyasi haklarda ve kamu hizmetine girmede belirgindir.
Olağanüstü dönemde bile durdurulamayan “çekirdek haklar” md. 15’te sayılmıştır: yaşama hakkı (savaş hukukuna uygun ölümler hariç), maddi ve manevi varlığın bütünlüğü, din-vicdan-düşünce-kanaati açıklamaya zorlanmama, suç ve cezaların geriye yürütülememesi ve mahkeme kararıyla saptanmadıkça kimsenin suçlu sayılmaması.
Md. 17 yaşama hakkını ve maddi-manevi varlığın korunmasını düzenler. Tıbbi zorunluluk ve kanunda yazılı haller dışında vücut bütünlüğüne dokunulamaz; kişi rızası olmadan bilimsel veya tıbbi deneye tabi tutulamaz. İşkence, eziyet ve insan haysiyetine aykırı ceza ya da muamele yasaktır. Meşru müdafaa gibi kanunun silah kullanmaya izin verdiği zorunlu durumlardaki öldürmeler istisnadır. Md. 18’e göre kimse zorla çalıştırılamaz, angarya yasaktır. Hükümlülük veya tutukluluk süresindeki çalıştırma, olağanüstü hallerde vatandaşlardan istenen hizmetler ve ülke ihtiyaçlarının gerektirdiği vatandaşlık ödevi niteliğindeki çalışmalar zorla çalıştırma sayılmaz.
Md. 19 kişi hürriyeti ve güvenliğini düzenler. Hürriyetten yoksun bırakma yalnızca kanunda sayılan hallerde olur; tutuklamayı hâkim karara bağlar. Hâkim kararı olmadan yakalama ancak suçüstü veya gecikmesinde sakınca bulunan hallerde yapılabilir. Yakalanana sebepler ve iddialar derhal bildirilir; yakınlarına da haber verilir.
Md. 19’daki süreler: Yakalanan ya da tutuklanan kişi, yol süresi hariç en geç 48 saat içinde, toplu suçlarda ise en çok 4 gün içinde hâkim önüne çıkarılır. Bu süreler olağanüstü hal ve savaşta uzatılabilir. Tutuklu makul sürede yargılanmayı isteyebilir; kanuna aykırı işlem gören kişinin zararını Devlet öder.
Özel hayatın gizliliği (md. 20), konut dokunulmazlığı (md. 21) ve haberleşme hürriyeti (md. 22) benzer biçimde korunur. Millî güvenlik, kamu düzeni, suç işlenmesinin önlenmesi, genel sağlık, genel ahlak veya başkalarının hak ve özgürlükleri gibi sebeplerle hâkim kararı gerekir; gecikmede sakınca varsa kanunla yetkili kılınan merciin yazılı emri yeterlidir.
Yazılı emirle yapılan işlemde merciin kararı 24 saat içinde görevli hâkimin onayına sunulur; hâkim kararını el koymadan itibaren 48 saat içinde açıklar, açıklamazsa el koyma ya da karar kendiliğinden kalkar. Md. 20’ye 2010’da eklenen fıkra kişisel verilerin korunmasını ayrı bir hak olarak tanır: Veriler ancak kanunda öngörülen hallerde ya da kişinin açık rızasıyla işlenebilir.
Md. 23 yerleşme ve seyahat hürriyetini düzenler. Vatandaşın yurt dışına çıkması yalnızca suç soruşturması veya kovuşturması nedeniyle ve hâkim kararıyla kısıtlanabilir. Vatandaş sınır dışı edilemez, yurda girişi engellenemez.
Md. 24 ve 25 inanç ve düşünce alanını korur: Kimse ibadete katılmaya veya inancını açıklamaya zorlanamaz, bunlar yüzünden kınanamaz ve suçlanamaz. Din kültürü ve ahlak öğretimi ilk ve ortaöğretimde zorunlu dersler arasındadır; bunun dışındaki din eğitimi kişinin kendi isteğine, küçüklerde yasal temsilcisinin talebine bağlıdır. Dinin istismarı yasaktır.
Md. 26 ve 27 düşünceyi açıklama-yayma ile bilim ve sanat hürriyetini kapsar. Radyo, televizyon ve sinema yayımı izin sistemine bağlanabilir. Bilim ve sanatı serbestçe öğrenme, öğretme ve araştırma hakkı vardır; fakat yayma hakkı Anayasanın 1., 2. ve 3. maddelerinin değiştirilmesini sağlamak için kullanılamaz.
Basın hükümleri md. 28–32’dedir: Basın hürdür, sansürlenemez; basımevi kurmak ve süreli ya da süresiz yayın çıkarmak izne ve mali teminata bağlanamaz. Hukuka uygun kurulmuş basın araçları suç aleti sayılarak zapt edilemez (md. 30). Yayının toplatılmasına hâkim karar verir; gecikmede yetkili merci emreder, bunu 24 saat içinde bildirir ve hâkim 48 saatte onaylamazsa karar hükümsüz olur. Md. 31 kişilere ve siyasi partilere, kamu tüzel kişilerinin elindeki basın dışı kitle iletişim araçlarından yararlanma hakkı verir. Md. 32’deki düzeltme ve cevap hakkı yalnızca haysiyet ve şerefe dokunulması ya da gerçeğe aykırı yayın hallerinde doğar; yayın yapılmazsa hâkim başvurudan itibaren en geç yedi gün içinde karar verir.
Dernek kurma (md. 33) ve toplantı-gösteri yürüyüşü düzenleme (md. 34) önceden izin alınmadan kullanılır. Kimse derneğe üye olmaya veya üye kalmaya zorlanamaz; dernekleri hâkim kapatır, gecikmede yetkili merci faaliyetten men edebilir ve bu karar 24 saat içinde hâkim onayına sunulur. Toplantı ve yürüyüş silahsız ve saldırısız olmalıdır. Md. 35 mülkiyet ve miras haklarını güvenceye alır. Bu haklar yalnızca kamu yararı için ve kanunla sınırlanabilir; mülkiyetin kullanımı da toplum yararına aykırı olamaz.
Hakların korunması bölümünde (md. 36–40) şunlar yer alır: hak arama hürriyeti ve adil yargılanma (md. 36), kanuni hâkim güvencesi ve olağanüstü mahkeme yasağı (md. 37), suç ve cezaya ilişkin esaslar (md. 38), ispat hakkı (md. 39) ve hakkı ihlal edilenin yetkili makama başvuru isteme hakkı (md. 40).
Md. 38’in ilkeleri: suçta ve cezada kanunilik ile geriye yürümezlik, suçluluk kesinleşinceye dek masumiyet karinesi, kendini suçlamama, hukuka aykırı delilin kabul edilmemesi, cezanın şahsiliği ve sözleşme borcu yüzünden özgürlükten alıkonulamama. Ölüm cezası ve genel müsadere verilemez; idare, kişi hürriyetini kısıtlayan yaptırım uygulayamaz. Md. 40’a göre Devlet, işlemlerinde ilgililerin hangi kanun yollarına ve mercilere hangi sürelerle başvuracağını göstermek zorundadır. Resmî görevlilerin haksız işlemlerinden doğan zararı Devlet karşılar; sorumlu görevliye rücu hakkı saklıdır.
Md. 41 aileyi Türk toplumunun temeli sayar ve eşler arasında eşitliğe dayandırır. Devlet ananın ve çocukların korunması ile aile planlamasının öğretilmesi için tedbir alır; her çocuk, yüksek yararına açıkça aykırı olmadıkça ana ve babasıyla kişisel ve doğrudan ilişki kurma hakkına sahiptir. Devlet çocukları istismar ve şiddete karşı korur.
Md. 42 eğitim ve öğrenim hakkını düzenler. Kimse bu haktan yoksun bırakılamaz; öğrenim hakkının kapsamı kanunla belirlenir. Eğitim; Atatürk ilke ve inkılapları doğrultusunda, çağdaş bilim ve eğitim esaslarına göre, Devletin gözetim ve denetiminde yürür ve bu esaslara aykırı eğitim yerleri açılamaz. Eğitim ve öğretim hürriyeti Anayasaya sadakat borcunu kaldırmaz.
Md. 42’nin diğer hükümleri: İlköğretim kız-erkek bütün vatandaşlar için zorunludur ve Devlet okullarında parasızdır. Maddi imkânsızlık içindeki başarılı öğrencilere burs ve başka yardımlar yapılır; özel eğitime ihtiyaç duyanları topluma kazandıracak tedbirler alınır. Eğitim kurumlarında yalnızca eğitim, öğretim, araştırma ve inceleme faaliyetleri yürütülür ve bunlar hiçbir şekilde engellenemez.
Md. 42’ye göre Türkçeden başka hiçbir dil, eğitim kurumlarında Türk vatandaşlarına ana dilleri olarak okutulamaz ve öğretilemez. Okutulacak yabancı diller ile yabancı dille eğitim veren okulların esasları kanunla düzenlenir; milletlerarası andlaşma hükümleri saklıdır. Özel ilk ve orta dereceli okulların esasları da kanunla belirlenir.
Kamu yararı başlığı altında (md. 43–47) kıyılar Devletin hüküm ve tasarrufu altındadır; topraksız çiftçiye toprak sağlanır ve dağıtılan topraklar bölünemez. Kamulaştırmada gerçek karşılık peşin ödenir, taksit öngörülen hallerde süre beş yılı geçemez. Devletleştirme ise kamu hizmeti niteliğindeki özel teşebbüslere ilişkindir.
Çalışma hayatında (md. 48–55) çalışma ve sözleşme hürriyeti vardır; çalışma hem hak hem ödevdir. Küçükler, kadınlar ve bedeni ya da ruhi yetersizliği olanlar çalışma şartlarında özel korunur. Sendika kurma izne bağlı değildir; memurlar toplu sözleşme yapabilir ve uyuşmazlıkta Kamu Görevlileri Hakem Kurulunun kararı kesindir.
Grev hakkı, toplu iş sözleşmesi sırasında çıkan uyuşmazlıkta işçilere tanınır (md. 54). Greve katılmayanın işyerinde çalışması engellenemez. Grev ve lokavtın yasaklandığı ya da ertelendiği hallerde uyuşmazlığı Yüksek Hakem Kurulu çözer. Md. 55’e göre ücret emeğin karşılığıdır; asgari ücret belirlenirken çalışanların geçim koşulları ve ülkenin ekonomik durumu gözetilir.
Md. 56–65 sağlık, çevre, konut, gençlik, spor, sosyal güvenlik ve kültür alanlarındaki Devlet görevlerini sayar: sağlıklı ve dengeli çevrede yaşama hakkı, sosyal güvenlik hakkı (md. 60), şehit yakınları, sakatlar ve yaşlıların korunması (md. 61), tarih-kültür-tabiat varlıklarının korunması (md. 63). Md. 65’e göre Devlet bu görevleri mali kaynaklarının elverdiği ölçüde yerine getirir.
Siyasi haklar ve ödevler (md. 66–74): Türk vatandaşlığı bağı, 18 yaşını dolduran herkesin seçme ve halkoylamasına katılma hakkı, siyasi partiler, kamu hizmetlerine girme, mal bildirimi, vatan hizmeti, vergi ödevi ve dilekçe-bilgi edinme-kamu denetçisine başvurma hakkı bu bölümdedir.
Siyasi partiler önceden izin almadan kurulur; hâkim ve savcılar, memur statüsündeki kamu görevlileri, Silahlı Kuvvetler mensupları ve yükseköğretim öncesi öğrencileri partiye üye olamaz (md. 68). Partinin kapatılması için Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı dava açar, karar Anayasa Mahkemesindedir; kapatma yerine Devlet yardımından yoksun bırakma da mümkündür (md. 69).
Hem hak hem ödev olarak düzenlenenler çalışma (md. 49) ve vatan hizmetidir (md. 72). Vergi ödevi ise açıkça ödevdir: herkes mali gücü oranında vergi öder ve vergi, resim, harç gibi yükümlülükler kanunla konulur, değiştirilir ya da kaldırılır (md. 73).

Anayasa: Yasama

67 soru

Anayasa’nın Üçüncü Kısmında Cumhuriyetin temel organları sayılır ve ilk bölümü Yasama’ya ayrılmıştır. Yasama bölümü Türkiye Büyük Millet Meclisi’ni (TBMM) kuruluşu, seçimleri, üyelikle ilgili hükümleri, görev ve yetkileri, faaliyetleri ile bilgi edinme ve denetim yolları bakımından düzenler (md. 75–98). TBMM, genel oyla seçilen altı yüz milletvekilinden oluşur (md. 75). Bu sayı 2017 değişikliğiyle beş yüz elliden altı yüze çıkarılmıştır.
Milletvekili seçilebilmek için on sekiz yaşını doldurmuş bir Türk olmak yeterli yaş koşuludur (md. 76). En az ilkokul mezunu olmak da gerekir; kısıtlılar, askerlikle ilişiği olanlar ve kamu hizmetinden yasaklılar seçilemez. Kasten işlenen bazı suçlardan hüküm giyenler (zimmet, irtikâp, rüşvet, dolandırıcılık, kaçakçılık, ihaleye fesat karıştırma, terör eylemlerine katılma, devlet sırlarını ifşa vb.) affa uğramış olsalar bile milletvekili seçilemez (md. 76).
Görevlerinden çekilmedikçe aday olamayan ve seçilemeyen gruplar (md. 76): hâkim ve savcılar, yüksek yargı mensupları, yükseköğretimdeki öğretim elemanları, YÖK üyeleri, memur statüsündeki kamu görevlileri, askerî personel. TBMM ve Cumhurbaşkanlığı seçimleri beş yılda bir, aynı günde yapılır (md. 77). Süresi biten milletvekili yeniden seçilebilir. Cumhurbaşkanlığı seçiminde birinci oylamada gerekli çoğunluk sağlanamazsa 101. maddedeki usulle ikinci oylama yapılır.
Savaş nedeniyle seçim yapılamıyorsa TBMM, seçimleri bir yıl erteleyebilir; sebep sürüyorsa bu işlem tekrarlanabilir (md. 78). Seçimi erteleme yetkisi yalnızca savaş sebebine bağlıdır. Ara seçim kuralları: her seçim döneminde yalnızca bir kez yapılır; genel seçimden otuz ay geçmeden yapılamaz; genel seçime bir yıl kala yapılamaz. Boşalan üyelikler üye tamsayısının yüzde beşine ulaşırsa ara seçim üç ay içinde yapılır (md. 78).
Bir ilin ya da seçim çevresinin Meclis’te hiç üyesi kalmazsa ara seçim, boşalmadan sonraki doksan günü izleyen ilk pazar günü yapılır (md. 78). Bu durumda genel ara seçim sınırlamaları işlemez; yalnızca bu özel hâle ilişkin kural geçerlidir. Seçimin genel yönetimi ve denetimi yargı organlarına aittir (md. 79). Yüksek Seçim Kurulu (YSK) seçimin düzenli ve dürüst yapılmasına ilişkin işlemleri yapar; şikâyet ve itirazları kesin karara bağlar. YSK kararları aleyhine başka bir mercie başvurulamaz.
YSK’nin yedi asıl ve dört yedek üyesi vardır. Yargıtay Genel Kurulu altı, Danıştay Genel Kurulu beş üyeyi kendi üyeleri arasından seçer. Başkan ve başkanvekilini üyeler kendi aralarından seçer (md. 79). Milletvekilleri seçildikleri bölgeyi ya da kendilerini seçenleri değil, bütün milleti temsil eder (md. 80). Göreve başlarken Meclis önünde Anayasa’da yazılı metinle andiçerler (md. 81).
Milletvekilleri kamu kurumlarında, kamu iştiraklerinde, kamu yararına çalışan derneklerde, vergi muafiyeti olan vakıflarda, kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarında ve sendikalarda yönetim ve denetim görevi alamaz; taahhüt işi, temsilcilik ve hakemlik yapamaz (md. 82). Yasama sorumsuzluğu (md. 83): milletvekilleri Meclis çalışmalarındaki oy ve sözlerinden ve Meclis’te ileri sürdükleri düşüncelerden sorumlu tutulamaz. Düşünceyi Meclis dışında tekrarlama da, ilgili oturumun Başkanlık Divanı teklif edip Meclis aksine karar vermedikçe, korunur.
Yasama dokunulmazlığı: seçimden önce ya da sonra suç işlediği öne sürülen milletvekili, Meclis karar vermeden tutulamaz, sorguya çekilemez, tutuklanamaz, yargılanamaz (md. 83). Ağır cezalık suçüstü hâli ile seçimden önce soruşturmasına başlanmış olma kaydıyla 14. maddedeki durumlar istisnadır. Milletvekilinin cezası üyelik bitene dek infaz edilmez ve üyelik süresince zamanaşımı işlemez. Yeniden seçilen milletvekili için soruşturma ve kovuşturma, dokunulmazlığın Meclisçe yeniden kaldırılmasına bağlıdır (md. 83).
Meclisteki siyasi parti grupları yasama dokunulmazlığıyla ilgili görüşme yapamaz ve karar alamaz (md. 83). Dokunulmazlığın kaldırılması kararını Genel Kurul verir. Milletvekilliğinin düşmesi (md. 84): istifa, kesin hüküm giyme veya kısıtlanma, bağdaşmayan işi sürdürmekte ısrar ve özürsüz devamsızlık hâllerinde söz konusudur. Her hâlde karar usulü farklıdır: kimi durumda Genel Kurul oylar, kimi durumda mahkeme kararının bildirilmesi yeter.
Düşme kararı verilmiş milletvekilleri ve dokunulmazlığı kaldırılan milletvekilleri, Genel Kurul kararından başlayarak yedi gün içinde Anayasa Mahkemesi’ne başvurabilir; Mahkeme istemi on beş gün içinde kesin karara bağlar (md. 85). Milletvekili ödeneğinin aylık tutarı en yüksek devlet memurunun aldığı miktarı, yolluk ise ödenek miktarının yarısını aşamaz; en çok üç aylık ödenek ve yolluk peşin verilebilir (md. 86).
TBMM’nin görev ve yetkileri (md. 87): kanun koymak, değiştirmek ve kaldırmak; bütçe ve kesinhesap tekliflerini kabul etmek; para basımı ve savaş ilanı kararı almak; milletlerarası andlaşmaların onaylanmasını uygun bulmak; üye tamsayısının beşte üçüyle genel ve özel af çıkarmak. Kanun teklif etme yetkisi milletvekillerinindir (md. 88). Cumhurbaşkanı kanun teklif edemez; Bakanlar Kurulu da kaldırılmıştır. Görüşme usul ve esasları içtüzükle düzenlenir.
Meclisçe kabul edilen kanunu Cumhurbaşkanı on beş günde yayımlar. Uygun bulmadığı kanunu aynı süre içinde gerekçesiyle Meclis’e geri gönderebilir (md. 89). Meclis kanunu üye tamsayısının salt çoğunluğuyla aynen kabul ederse Cumhurbaşkanı yayımlar. Cumhurbaşkanı kanunu yalnızca kısmen uygun bulmazsa Meclis yalnızca uygun görülmeyen maddeleri ele alabilir. Bütçe kanunları bu kuralın dışındadır (md. 89).
Milletlerarası andlaşmaların onaylanması TBMM’nin onaylamayı kanunla uygun bulmasına bağlıdır (md. 90). Türk kanunlarına değişiklik getiren andlaşmalarda da aynı usul uygulanır. Süresi bir yılı aşmayan ekonomik, ticari ya da teknik andlaşmalar, maliyeye yüklenme getirmemek ve kişi hâllerine dokunmamak koşuluyla yayımla yürürlüğe konabilir; yayımdan itibaren iki ay içinde Meclis’in bilgisine sunulur (md. 90).
Usulüne uygun yürürlüğe girmiş milletlerarası andlaşmalar kanun gücündedir; bunlar için Anayasa Mahkemesi’nde aykırılık iddiası ileri sürülemez. Temel hak ve özgürlüklere ilişkin andlaşma ile kanun çatışırsa andlaşma hükümleri esas alınır (md. 90). Savaş ilanı, TSK’nin yurt dışına gönderilmesi ve yabancı askerî güçlerin Türkiye’de konuşlanması için izin verme yetkisi TBMM’dedir (md. 92). Meclis tatilde iken ani silahlı saldırı olursa Cumhurbaşkanı silahlı kuvvet kullanılmasına karar verebilir.
TBMM her yıl 1 Ekim’de kendiliğinden toplanır; yasama yılı içinde toplam en fazla üç ay tatile girebilir (md. 93). Tatilde Cumhurbaşkanı ya da Meclis Başkanı toplantıya çağırabilir; Başkan, üyelerin beşte birinin yazılı istemi üzerine de çağırır. Başkanlık Divanı Meclis Başkanı, başkanvekilleri, katip üyeler ve idare amirlerinden oluşur (md. 94). Divan, grupların üye sayısı oranında oluşur; Başkanlık için parti grubu adı bildiremez.
Divan için dönem içinde iki seçim yapılır; ilk devrede seçilenler iki yıl, ikinci devrede seçilenler dönem bitene dek görev yapar (md. 94). Meclis Başkanı seçimi gizli oyla yapılır. İlk iki oylamada üye tamsayısının üçte ikisi, üçüncü oylamada salt çoğunluğu aranır; sonuç alınamazsa en çok oy alan iki aday arasında dördüncü oylama yapılır ve en çok oy alan seçilir (md. 94).
Meclis Başkanı ve başkanvekilleri üyesi oldukları partinin Meclis içi ya da dışındaki faaliyetlerine ve Meclis tartışmalarına görev gereği haller dışında katılamaz. Başkan ve oturumu yöneten başkanvekili oy kullanamaz (md. 94). TBMM çalışmalarını kendi yaptığı içtüzüğe göre yürütür. Siyasi parti grupları en az yirmi üyeden oluşur ve Meclis faaliyetlerine üye sayısı oranında katılır (md. 95). Meclis binalarında kolluk ve yönetim hizmetlerini Meclis Başkanlığı yürütür.
TBMM, seçimler dâhil bütün işlerinde üye tamsayısının en az üçte biri ile toplanır; Anayasa’da başka hüküm yoksa toplantıya katılanların salt çoğunluğuyla karar verir. Karar yeter sayısı üye tamsayısının dörtte birinin bir fazlasından az olamaz (md. 96). Genel Kurul görüşmeleri aleniydir ve tutanak dergisine eksiksiz geçirilir. Meclis içtüzüğe göre kapalı oturum yapabilir; kapalı oturum görüşmelerinin yayımı Meclis kararına bağlıdır (md. 97).
Meclis bilgi edinme ve denetimi dört yolla yapar: araştırma, genel görüşme, soruşturma ve yazılı soru (md. 98). Gensoru ve güvensizlik oyu 2017 değişikliğiyle kaldırılmıştır. Yazılı soruda milletvekili, Cumhurbaşkanı yardımcılarına ve bakanlara yazıyla soru yöneltir; cevap en geç on beş günde verilir. Cumhurbaşkanına yazılı soru yöneltilemez (md. 98).
Meclis araştırması, bir konuda bilgi toplamaya dönük incelemedir. Genel görüşme ise toplumu ve devleti ilgilendiren bir meselenin Genel Kurul’da tartışılmasıdır (md. 98). Cumhurbaşkanı hakkında suç iddiasıyla soruşturma açılmasını üye tamsayısının salt çoğunluğu önerge ile ister; Meclis önergeyi bir aydan geç kalmadan görüşür, beşte üç gizli oyla soruşturma açılmasına karar verebilir (md. 105). Yüce Divana sevk için üçte iki gizli oy gerekir.
Soruşturma açılırsa on beş kişilik komisyon kurulur; rapor iki ay içinde sunulur, bitirilemezse bir aylık yeni ve kesin süre verilir. Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar için de aynı yol izlenir (md. 105, 106).
Bütçe ve kesinhesap (md. 161): Cumhurbaşkanı bütçe teklifini, mali yıl başlamadan en az yetmiş beş gün önce Meclis’e verir; Bütçe Komisyonu elli beş gün içinde metni kabul eder; Genel Kurul mali yılbaşına kadar karara bağlar.
Bütçe kanununa bütçeyle ilgisiz hiçbir hüküm eklenemez. Milletvekilleri bütçe görüşmelerinde gider artırıcı ya da gelirleri azaltıcı önerilerde bulunamaz (md. 161).
Kesinhesap kanunu teklifi mali yıl sonundan en geç altı ay sonra Cumhurbaşkanınca Meclis’e sunulur; Sayıştay genel uygunluk bildirimini teklifin verilmesinden itibaren en geç yetmiş beş gün içinde sunar (md. 161).
Olağanüstü hâl ilan yetkisi Cumhurbaşkanındadır; süre en çok altı aydır. Karar, ilk gün Resmî Gazete’de çıkar ve bir gün gecikmeden Meclis onayına götürülür. Meclis süreyi kısaltabilir, uzatabilir ya da hâli kaldırabilir (md. 119).
Olağanüstü hâl süresi, Cumhurbaşkanının talebiyle Meclis tarafından her defasında en çok dört ay uzatılabilir; savaş hâllerinde bu dört aylık sınır aranmaz (md. 119). Hâl sırasında çıkarılan kararnameler üç ay içinde Meclis’te görüşülür, aksi hâlde kendiliğinden kalkar.

Anayasa: Yürütme

64 soru

Anayasa’nın Yürütme bölümü (md. 101–137), 2017’deki 6771 sayılı değişiklikten sonra Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemine göre okunur. Bölümün ana başlıkları Cumhurbaşkanı, Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar, seçimlerin yenilenmesi, millî savunma, olağanüstü hal yönetimi ve idaredir. Bakanlar Kurulu, Başbakanlık, güvenoyu ve tüzük gibi eski sisteme ait maddeler mülgadır.
Md. 101’e göre doğrudan halk oyuyla seçilen Cumhurbaşkanında üç koşul aranır: kırk yaş, yükseköğrenim ve milletvekili seçilme yeterliliği; ayrıca Türk vatandaşı olmak gerekir. Görev süresi beş yıldır ve bir kimse en fazla iki defa seçilebilir.
Cumhurbaşkanlığına aday gösterebilecekler: siyasi partiler (en son genel seçimde, tek başına ya da birlikte, geçerli oyların en az %5’ini toplamış olanlar) ile en az yüzbin seçmen. Cumhurbaşkanı seçilen milletvekilinin TBMM üyeliği sona erer.
Seçim usulü: Geçerli oyların salt çoğunluğunu alan aday seçilir. İlk oylamada bu sağlanamazsa, oylamayı izleyen ikinci pazar günü, ilk oylamada en çok oy almış iki aday arasında ikinci oylama yapılır; geçerli oyların çoğunluğunu alan seçilir. Seçim tamamlanamazsa mevcut Cumhurbaşkanı yenisi göreve başlayana kadar görevde kalır.
İkinci oylamaya hak kazanan adaylardan biri katılmazsa, boşalan yer birinci oylamadaki sıraya göre doldurulur. İkinci oylamada tek aday kalırsa oylama referandum şeklinde yapılır ve aday geçerli oyların salt çoğunluğunu alırsa seçilir; alamazsa yalnızca Cumhurbaşkanı seçimi yenilenir.
Md. 103 gereği Cumhurbaşkanı, görevine başlarken TBMM önünde andiçer. Md. 104’e göre Cumhurbaşkanı Devletin başıdır ve yürütme yetkisi ona aittir; Ülkeyi ve milletin birliğini temsil eder, Anayasanın uygulanmasını ve Devlet organlarının düzenli ve uyumlu çalışmasını sağlar.
Md. 104’teki yetkiler (1): Gerekli gördüğü takdirde yasama yılının ilk günü Meclisde açılış konuşması yapar, iç ve dış siyaset hakkında Meclise mesaj verir, kanunları yayımlar ya da yeniden görüşülmek üzere geri gönderir. Kanunların Anayasaya şekil veya esas bakımından aykırılığı halinde Anayasa Mahkemesinde iptal davası açar.
Md. 104’teki yetkiler (2): Cumhurbaşkanı yardımcılarını ve bakanları atar, görevden alır; üst kademe kamu yöneticilerini de atar ve atama usulünü Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenler. Yabancı devletlere temsilci gönderir, gelen temsilcileri kabul eder, milletlerarası andlaşmaları onaylar ve yayımlar.
Md. 104’teki yetkiler (3): Anayasa değişikliklerine ilişkin kanunları gerekli gördüğü takdirde halkoyuna sunar. Millî güvenlik politikalarını belirler. TBMM adına Türk Silahlı Kuvvetlerinin Başkomutanlığını temsil eder ve TSK’nın kullanılmasına karar verir. Kalıcı hastalık, sakatlık ve yaşlılık nedeniyle cezaları hafifletme veya kaldırma yetkisi de ondadır.
Cumhurbaşkanlığı kararnamesi yürütme yetkisine ilişkin konularda çıkarılır. Anayasanın ikinci kısmının birinci ve ikinci bölümlerindeki temel haklar ile kişi hakları ve ödevleri ve dördüncü bölümdeki siyasi haklar ve ödevler kararnameyle düzenlenemez. Anayasada münhasıran kanunla düzenlenmesi öngörülen konularda ve kanunda açıkça düzenlenen konularda da kararname çıkarılamaz.
Kararname ile kanun çelişirse kanun uygulanır. TBMM aynı konuda kanun çıkarırsa Cumhurbaşkanlığı kararnamesi hükümsüz hale gelir. Cumhurbaşkanı kanunların uygulanmasını sağlamak üzere ve kanunlara aykırı olmamak şartıyla yönetmelik de çıkarabilir. Kararname ve yönetmelikler, ileri bir tarih belirtilmemişse Resmî Gazetede yayımlandıkları gün yürürlüğe girer.
Md. 105 Cumhurbaşkanının cezai sorumluluğunu düzenler: Suç iddiasıyla soruşturma önergesi TBMM üye tamsayısının salt çoğunluğuyla verilir. Önergeyi Meclis bir ay içinde ele almak zorundadır; soruşturma açılması için üye tamsayısının beşte üçünün gizli oyu aranır.
Soruşturma kararı sonrası onbeş kişilik komisyon (adaylar parti gücü oranında, her parti için ayrı ad çekmeyle belirlenir) iki ay içinde raporunu sunar; gerekirse bir aylık kesin süre verilir. Rapor dağıtıldıktan sonra Genel Kurulda görüşülür ve üye tamsayısının üçte ikisinin gizli oyuyla Yüce Divana sevk kararı alınabilir. Yüce Divan yargılaması üç ay sürer, gerekirse bir defaya mahsus üç ay ek süre verilir.
Soruşturma kararı verilen Cumhurbaşkanı seçimin yenilenmesine karar veremez. Yüce Divan, seçilmeye engel bir suçtan mahkûmiyet verirse görev sona erer. Görev sırasındaki iddia edilen suçlar için aynı usul, görev bittikten sonra da işler.
Md. 106: Cumhurbaşkanı seçildikten sonra bir veya daha fazla Cumhurbaşkanı yardımcısı atayabilir. Yardımcılar ve bakanlar, milletvekili olabilecek nitelikteki kişiler arasından Cumhurbaşkanınca atanır ve görevden alınır; TBMM önünde andiçerler ve Cumhurbaşkanına karşı sorumludurlar. Milletvekili iken bu görevlere atananların TBMM üyeliği sona erer.
Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar hakkında görevle ilgili suçlarda Cumhurbaşkanıyla benzer usul uygulanır (salt çoğunlukla önerge, beşte üç ile soruşturma, üçte iki ile Yüce Divana sevk). Görevle ilgili olmayan suçlarda yasama dokunulmazlığına ilişkin hükümlerden yararlanırlar. Bakanlıkların kurulması, görevleri ve teşkilatı Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenlenir.
Vekâlet: Cumhurbaşkanlığı makamının boşalması halinde kırkbeş gün içinde seçim yapılır; yenisi seçilene kadar Cumhurbaşkanı yardımcısı vekâlet eder. Genel seçime bir yıl veya daha az kalmışsa TBMM seçimi de birlikte yenilenir; bir yıldan fazla kalmışsa seçilen Cumhurbaşkanı TBMM seçim tarihine kadar görevde kalır ve kalan süre dönemden sayılmaz. Hastalık, yurt dışı gibi geçici ayrılıklarda yardımcı vekâlet eder.
Md. 108: Cumhurbaşkanlığına bağlı Devlet Denetleme Kurulu, Cumhurbaşkanının isteği üzerine kamu kurum ve kuruluşlarında, meslek kuruluşlarında, işçi ve işveren meslek örgütlerinde, kamuya yararlı dernek ve vakıflarda idari soruşturma, inceleme, araştırma ve denetleme yapar. Yargı organları görev alanı dışındadır. Başkan ve üyeleri Cumhurbaşkanı atar, işleyişi kararnameyle düzenlenir.
Md. 116: TBMM üye tamsayısının beşte üç çoğunluğuyla seçimlerin yenilenmesine karar verebilir. Cumhurbaşkanı da yenilemeye karar verebilir. Her iki durumda TBMM genel seçimi ile Cumhurbaşkanlığı seçimi birlikte yapılır. Cumhurbaşkanının ikinci döneminde Meclis yenileme kararı alırsa Cumhurbaşkanı bir defa daha aday olabilir. Yeni Meclis ve Cumhurbaşkanının görev süresi de beş yıldır.
Md. 117–118: Başkomutanlık TBMM’nin manevi varlığından ayrılamaz ve Cumhurbaşkanı tarafından temsil olunur; millî güvenlikten ve Silahlı Kuvvetlerin yurt savunmasına hazırlanmasından Cumhurbaşkanı TBMM’ye karşı sorumludur. Genelkurmay Başkanı Cumhurbaşkanınca atanır. Millî Güvenlik Kurulu Cumhurbaşkanı başkanlığında, yardımcılar, Adalet, Millî Savunma, İçişleri ve Dışişleri Bakanları, Genelkurmay Başkanı ve kuvvet komutanlarından kurulur; kararları tavsiye niteliğinde olup Cumhurbaşkanına bildirilir.
Md. 119 olağanüstü hal: Cumhurbaşkanı sayılan hallerde (savaş, ayaklanma, tabiî afet, tehlikeli salgın hastalık, ağır ekonomik bunalım vb.) yurdun tamamında veya bir bölgesinde en çok altı ay süreyle ilan eder. Karar aynı gün Resmî Gazetede yayımlanır ve TBMM onayına sunulur. Meclis süreyi kısaltabilir, uzatabilir ya da kaldırabilir; Cumhurbaşkanının talebiyle her defasında dört ayı geçmemek üzere uzatma yapılır (savaşta bu sınır aranmaz).
Olağanüstü hal kararnameleri: Gerekli konularda 104. maddedeki sınırlamalara tabi olmaksızın çıkarılır, Resmî Gazetede yayımlanır ve aynı gün Meclis onayına sunulur. Kararnameler üç ay içinde TBMM’de görüşülüp karara bağlanmazsa kendiliğinden yürürlükten kalkar. Temel hakların sınırlanması ve vatandaşlara getirilecek yükümlülükler kanunla düzenlenir.
İdarenin esasları: İdare kuruluş ve görevleriyle bir bütündür ve kanunla düzenlenir; merkezden yönetim ve yerinden yönetim esaslarına dayanır. Kamu tüzelkişiliği kanunla veya kararnameyle kurulur (md. 123). Cumhurbaşkanı, bakanlıklar ve kamu tüzelkişileri yönetmelik çıkarabilir (md. 124). İdarenin her türlü eylem ve işlemine karşı yargı yolu açıktır; yargı yerindelik denetimi yapamaz, idare zararı öder, yürütmeyi durdurma için iki şart birlikte aranır (md. 125).
Merkezî ve mahallî idare: Türkiye illere ayrılır; illerin idaresi yetki genişliği esasına dayanır; birden çok ili kapsayan merkezî teşkilat kurulabilir (md. 126). Mahallî idareler il, belediye veya köy halkının mahallî müşterek ihtiyaçlarını karşılayan, organları seçimle oluşan kamu tüzelkişileridir; seçimler beş yılda bir yapılır, merkezî idare idari vesayet yetkisine sahiptir, birlik kurma Cumhurbaşkanının iznine bağlıdır (md. 127).
Kamu hizmeti görevlileri: Asli ve sürekli görevler memurlar ve diğer kamu görevlilerince görülür; nitelikleri, hakları ve aylıkları kanunla düzenlenir, malî ve sosyal haklara ilişkin toplu sözleşme hükümleri saklıdır (md. 128). Savunma hakkı tanınmadan disiplin cezası verilemez, disiplin kararları yargı denetimi dışında bırakılamaz, tazminat davası idare aleyhine açılır, kovuşturma kural olarak idari merciin iznine bağlıdır (md. 129).
Md. 137 kanunsuz emir: Görevli üstünden aldığı emri mevzuata aykırı görürse yerine getirmez ve aykırılığı emri verene bildirir. Üstü ısrar eder ve emri yazıyla yenilerse emir yerine getirilir ve yerine getiren sorumlu olmaz. Ancak içeriği suç oluşturan emir ise hiçbir koşulda uygulanmaz; uygulayan kişi sorumluluktan kurtulamaz.
İdare bölümündeki diğer kurumlar: Üniversiteler kanunla kurulur, rektörler Cumhurbaşkanınca atanır (md. 130); YÖK üyelerinin bir bölümü Cumhurbaşkanınca atanır (md. 131). RTÜK dokuz üyelidir, TBMM Genel Kurulunca seçilir (md. 133). Kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarının seçimlerinde siyasi partiler aday gösteremez (md. 135). Diyanet İşleri Başkanlığı genel idare içinde yer alır ve laiklik ilkesi doğrultusunda siyasi görüşlerin dışında kalır (md. 136).

Anayasa: Yargı

66 soru

Mahkemelerin bağımsızlığı (138): Hâkimler görevlerinde bağımsızdır; Anayasaya, kanuna ve hukuka uygun olarak vicdanı kanaatlerine göre hüküm verirler.
Hiçbir makam, kurum veya kişi yargı organına emir ya da talimat veremez, genelge yazamaz, öğüt ve telkinde bulunamaz. Yasak yalnızca emri değil, tavsiye ve telkini de kapsar.
Görülmekte olan bir davayla ilgili olarak Meclis çatısı altında yargı yetkisinin kullanımına dair soru sorulamaz, görüşme yapılamaz, beyanda bulunulamaz.
Yasama, yürütme ve idare, mahkeme kararlarına uymakla yükümlüdür; bu kararları hiçbir biçimde değiştiremez ve uygulanmalarını geciktiremez.
Hâkimlik ve savcılık teminatı (139): Hâkimler ve savcılar azlolunamaz, kendileri istemedikçe Anayasada gösterilen yaştan önce emekliye ayrılamaz; mahkeme veya kadro kaldırılsa bile aylık, ödenek ve özlük haklarından yoksun bırakılamaz.
Teminatın istisnaları kanunda gösterilir: meslekten çıkarılmayı gerektiren suçtan hüküm giyenler, görevini sağlık bakımından yerine getiremeyeceği kesin anlaşılanlar ve meslekte kalmaları uygun görülmeyenler.
Hâkimler ve savcılar 65 yaşını bitirinceye kadar hizmet görür; kanunda belirtilenlerden başka resmî ve özel hiçbir görev alamaz.
Hâkimler ve savcılar idari görevleri yönünden Adalet Bakanlığına bağlıdır; yargılama faaliyetinde ise bağımsızdır. Adalet hizmetindeki idari görevlerde çalışan hâkim ve savcılar da bu hükümlere tabidir.
Duruşmalar herkese açıktır (141). Kapalı yapma yalnızca genel ahlak veya kamu güvenliğinin kesin olarak gerekli kıldığı hâllerde mümkündür. Küçüklerin yargılanması için kanunla özel hükümler konur.
Bütün mahkemelerin her türlü kararları gerekçeli yazılır. Davaların en az giderle ve mümkün olan süratle sonuçlandırılması yargının görevidir.
Anayasa Mahkemesi (146) 15 üyeden kurulur: TBMM 3 üyeyi (2 Sayıştay, 1 baro adayları arasından), Cumhurbaşkanı 12 üyeyi seçer (3 Yargıtay, 2 Danıştay, 3 Yükseköğretim Kurulu adayı, 4 üst kademe yönetici, serbest avukat, birinci sınıf hâkim ve savcı ile raportör arasından).
Üye olabilmek için 45 yaşın doldurulmuş olması ve meslek koşulları (avukatlar ve üst kademe yöneticileri ile hâkim ve savcılar için en az 20 yıl) aranır. Başkan ve iki başkanvekili üyeler arasından gizli oyla, üye tam sayısının salt çoğunluğuyla 4 yıl için seçilir.
Üyeler 12 yıl için seçilir, iki defa üye seçilemez ve 65 yaşını doldurunca emekliye ayrılır (147). Hâkimlikten çıkarmayı gerektiren suçtan hüküm giyen üyenin üyeliği kendiliğinden, sağlık nedeniyle görev yapamayacağı anlaşılan üyenin üyeliği ise üye tam sayısının salt çoğunluğunun kararıyla sona erer.
Anayasa Mahkemesi kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve TBMM İçtüzüğünün Anayasaya şekil ve esas bakımından uygunluğunu denetler; Anayasa değişikliklerini yalnızca şekil bakımından inceler. Savaş ve olağanüstü hâl kararnamelerine karşı iptal davası açılamaz.
Şekil denetimi son oylamanın öngörülen çoğunlukla yapılıp yapılmadığıyla sınırlıdır (Anayasa değişikliklerinde teklif, oylama çoğunluğu ve ivedilik şartı); Cumhurbaşkanı veya TBMM üyelerinin beşte biri isteyebilir. Yayımdan 10 gün sonra şekil bozukluğuna dayalı dava açılamaz ve def’i yoluyla da ileri sürülemez.
Bireysel başvuru: Herkes, Anayasadaki hak ve özgürlüklerden AİHS kapsamındaki birinin kamu gücünce ihlal edildiği iddiasıyla başvurabilir; olağan kanun yollarının tüketilmesi şarttır ve kanun yolunda gözetilecek hususlar incelenemez.
Yüce Divan: Anayasa Mahkemesi Cumhurbaşkanı, TBMM Başkanı, Cumhurbaşkanı yardımcıları, bakanlar, yüksek mahkeme başkan ve üyeleri, başsavcılar, Hâkimler ve Savcılar Kurulu ile Sayıştay başkan ve üyelerini görevleriyle ilgili suçlardan yargılar; Genelkurmay Başkanı ve kuvvet komutanları da bu kapsamdadır.
Çalışma usulü (149): İki bölüm ve Genel Kurul hâlinde çalışır; bölüm dört üyeyle, Genel Kurul en az on üyeyle toplanır. Karar salt çoğunlukla alınır. Anayasa değişikliğinin iptali ile parti kapatma veya Devlet yardımından yoksun bırakma için toplantıya katılanların üçte iki çoğunluğu gerekir. Bireysel başvurulara bölümler bakar.
İptal davası (150–151): Cumhurbaşkanı, üye sayısı en yüksek iki parti grubu ve üyelerin en az beşte birini bulan milletvekilleri açabilir; hak, Resmî Gazetede yayımdan itibaren 60 gün sonra düşer.
İtiraz yolu (152): Davaya bakan mahkeme uygulanacak kanunu Anayasaya aykırı görürse davayı geri bırakır. Anayasa Mahkemesi 5 ay içinde karar verir; verilmezse mahkeme davayı mevcut hükümlere göre sonuçlandırır. Esastan red kararından sonra 10 yıl geçmedikçe aynı hüküm için yeniden başvurulamaz.
Anayasa Mahkemesi kararları kesindir; iptal kararları gerekçesi yazılmadan açıklanamaz. Mahkeme kanun koyucu gibi yeni uygulamaya yol açacak hüküm kuramaz. İptal kararı yayımla yürürlüğe girer; yürürlük tarihi ertelenebilir ama yayımdan başlayarak bir yılı geçemez. İptal kararları geriye yürümez ve herkesi bağlar.
Yargıtay adliye mahkemelerinin kararlarının, Danıştay idari mahkemelerin kararlarının son inceleme merciidir. Yargıtay üyelerini birinci sınıf adli yargı hâkim ve savcıları arasından, Danıştay üyelerinin dörtte üçünü yine HSK, dörtte birini Cumhurbaşkanı seçer.
Yargıtay Birinci Başkanı, Danıştay Başkanı ve ilgili başkanlar kendi genel kurullarınca 4 yıl için seçilir; Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı ve Başsavcıvekilini, Yargıtay Genel Kurulunun gösterdiği beşer aday arasından Cumhurbaşkanı 4 yıl için seçer. Danıştay iki ay içinde imtiyaz şartlaşma ve sözleşmeleri hakkında düşünce bildirir.
Uyuşmazlık Mahkemesi, adli yargıyla idari yargı arasında doğan görev ve hüküm anlaşmazlıklarını nihai olarak çözer; başkanlığı, Anayasa Mahkemesinin kendi üyeleri arasından görevlendirdiği üye yürütür. Diğer mahkemelerle Anayasa Mahkemesi arasındaki görev anlaşmazlığında Anayasa Mahkemesinin kararı esas alınır.
Hâkimler ve Savcılar Kurulu (159) 13 üyelidir ve iki daire hâlinde çalışır. Başkan Adalet Bakanı, tabiî üye Adalet Bakanlığı Müsteşarıdır; 4 üyeyi Cumhurbaşkanı, 7 üyeyi TBMM seçer (3 Yargıtay, 1 Danıştay, 3 öğretim üyesi veya avukat). Üyeler 4 yıl için seçilir, bir kez daha seçilebilir.
HSK hâkim ve savcıları mesleğe kabul, atama, nakil, yükselme, disiplin cezası verme gibi işlemleri yapar. Meslekten çıkarma cezası dışındaki kararlarına karşı yargı mercilerine başvurulamaz. Başkan dairelerin çalışmalarına katılamaz.
Sayıştay (160) merkezî yönetim bütçesi kapsamındaki idareler ile sosyal güvenlik kurumlarının gelir, gider ve mallarını TBMM adına denetler, sorumluların hesap ve işlemlerini kesin hükme bağlar; mahallî idareleri de denetler.
Sayıştay kesin hükümlerine karşı yazılı bildirimden itibaren 15 gün içinde bir kereye mahsus karar düzeltme istenebilir; bu kararlar dolayısıyla idari yargıya başvurulamaz. Vergi ve benzeri yükümlülüklerde Danıştay ile Sayıştay kararları çelişirse Danıştay kararları esas alınır.

Bu ders diğer sınavlarda

KPSS Lisans Vatandaşlık KPSS Ortaöğretim Vatandaşlık MEB-AGS Mevzuat