beş
Sınavlar
MEB-AGS ÖABT
Rehberlik (PDR) Öğretmenliği

MEB-AGS ÖABT Rehberlik (PDR) Öğretmenliği Soruları

MEB-AGS ÖABT Rehberlik (PDR) Öğretmenliği (sınavda 50 soru · psikolojik danışma kuramları, bireyi tanıma, mesleki rehberlik): 8 konuda 437 özgün soru. Her konunun özeti aşağıda; sorular üyelere açık: ücretsiz giriş yap, uygulamada bildiğin soru bir daha sorulmayacak biçimde çöz.

Uygulamada çözBildiğin soru bir daha sorulmaz, bilmediğin öğrenene kadar tekrar gelir

Konular

Temel Psikolojik Kavramlar64 soru
Psikolojik Danışma Kuram, İlke ve Teknikleri57 soru
Davranış ve Uyum Problemleri53 soru
Bireyi Tanıma Teknikleri57 soru
Bireyle ve Grupla Psikolojik Danışma54 soru
Mesleki Rehberlik ve Kariyer Danışmanlığı65 soru
Araştırma ve Program Geliştirme49 soru
Meslek Etiği ve Yasal Konular38 soru

Temel Psikolojik Kavramlar

64 soru

Piaget’ye göre bilişsel gelişim dört dönemdir: duyusal-motor (0–2), işlem öncesi (2–7), somut işlemler (7–11) ve soyut işlemler (11+). Dönemlerin sırası değişmez; çocuk yeni bilgiyi özümseme ve uyma ile dengeler.
Duyusal-motor dönemin en önemli kazanımı nesne devamlılığıdır. İşlem öncesi dönemde sembolik düşünme, animizm, benmerkezcilik ve merkezileme belirgindir; çocuk korunum görevlerinde hata yapar.
Somut işlemler döneminde tersine çevrilebilirlik, sınıflama, seriye dizme ve korunum kazanılır. Soyut işlemler döneminde hipotetik-dedüktif akıl yürütme ve olasılıkları sistematik biçimde yoklama başlar.
Vygotsky’ye göre bilişsel gelişim sosyal etkileşimin ürünüdür. Yakınsal gelişim alanı, çocuğun yardımsız yapabildiği ile yardımla yapabildiği arasındaki bölgedir; iskele kurma desteğin giderek azaltılmasıdır.
Erikson’un psikososyal evreleri yaşam boyunca sürer: güven–güvensizlik, özerklik–kuşku, girişimcilik–suçluluk, çalışkanlık–aşağılık, kimlik–rol karmaşası, yakınlık–yalıtılmışlık, üretkenlik–durgunluk, benlik bütünlüğü–umutsuzluk.
Kohlberg ahlak gelişimini üç düzeyde ele alır: gelenek öncesi (ödül–ceza, çıkar), geleneksel (onay, kanun ve düzen), gelenek sonrası (toplumsal sözleşme, evrensel ilkeler). Yargının gerekçesi önemlidir, sonucu değil.
Freud’un psikoseksüel evreleri oral, anal, fallik, latent ve genitaldir. Her evrede gereksinimlerin aşırı doyurulması ya da engellenmesi takılmaya ve buna bağlı kişilik özelliklerine yol açabilir.
Bowlby’ye göre bağlanma hayatta kalmaya hizmet eden evrimsel bir sistemdir. Ainsworth’un yabancı durum deneyiyle güvenli, kaygılı–dirençli ve kaçıngan; Main ve Solomon ile dağınık bağlanma türleri ayırt edilir.
Bronfenbrenner’in ekolojik sistemleri iç içe geçmiştir: mikrosistem, mezosistem, egzosistem, makrosistem ve zamanı kapsayan kronosistem. Gelişim bu sistemlerin karşılıklı etkileşimiyle şekillenir.
Klasik koşullanmada (Pavlov) nötr uyaran, koşulsuz uyaranla eşleşerek koşullu uyarana dönüşür. Genelleme, ayırt etme, sönme ve kendiliğinden geri gelme temel ilkelerdir.
Edimsel koşullanmada (Skinner, Thorndike) davranışın sonucu davranışın tekrarını belirler. Olumlu ve olumsuz pekiştirme davranışı artırır; ceza davranışı azaltır. Olumsuz pekiştirme ile ceza sık karıştırılır.
Pekiştirme tarifeleri: sabit oran, değişken oran, sabit aralık, değişken aralık. Değişken oranlı tarife en yüksek ve sönmeye en dirençli davranışı üretir.
Bandura’nın sosyal öğrenme kuramında öğrenme gözlemle gerçekleşir; dikkat, tutma, yeniden üretme ve güdülenme süreçleri gerekir. Öz yeterlik algısı bireyin göreve girişmesini ve sürdürmesini belirler.
Bilgi işleme modeline göre bilgi duyusal kayıt, kısa süreli bellek ve uzun süreli bellekten geçer. Tekrar, örgütleme ve anlamlı kodlama uzun süreli depolamayı kolaylaştırır; unutma engelleme (ileriye ve geriye) ve ipucu eksikliğiyle açıklanır.
Weiner’in atıf kuramı başarı ve başarısızlık nedenlerini içsel–dışsal, kararlı–kararsız ve denetlenebilir–denetlenemez boyutlarda inceler. Başarısızlığı kararlı ve denetlenemez nedene atfetmek motivasyonu zayıflatır.
Zekâ kuramlarında Spearman g ve s faktörlerini, Thurstone temel zihinsel yetenekleri, Gardner çoklu zekâyı, Sternberg üçlü zekâyı, Cattell akıcı–kristalleşmiş ayrımını öne sürer.
Kişilik yaklaşımlarında Freud kişiliği id–ego–süperego yapısıyla; Allport ve Cattell özelliklerle; Eysenck boyutlarla; Rogers ve Maslow benlik ve kendini gerçekleştirme ile açıklar. Beş faktör modeli: nörotisizm, dışadönüklük, deneyime açıklık, uyumluluk, sorumluluk.
Savunma mekanizmaları (bastırma, yansıtma, yer değiştirme, gerileme, karşıt tepki, akılcılaştırma, yüceltme, özdeşim) benliği kaygıdan koruyan bilinçdışı süreçlerdir. Yüceltme en olgun mekanizmadır.
Sosyal psikolojide uyum (Asch) grup baskısına, itaat (Milgram) otoriteye boyun eğmektir. Bilişsel uyumsuzluk (Festinger) tutum–davranış çatışmasında rahatsızlığı gidermeye yönelik değişimi açıklar.
Grup süreçleri: sosyal kolaylaşma (izleyici varlığında kolay görevlerde artış), sosyal kaytarma (bireysel katkı belirsizken çabanın azalması), grup düşüncesi, grup kutuplaşması ve bireysizleşme ayrı kavramlardır.
Atıf: temel atıf hatası başkalarının davranışında durumsal etkiyi küçümsemektir; benliği koruyucu yanlılık başarıyı içsele, başarısızlığı dışsala atfetmektir. Kendini doğrulayan kehanet beklentinin davranışı yönlendirmesiyle gerçekleşir.
Yardım davranışını seyirci etkisi, sorumluluğun dağılması ve çoğulcu cehalet etkiler. Önyargı, ayrımcılık ve kalıp yargı farklı kavramlardır: önyargı tutum, kalıp yargı bilişsel şema, ayrımcılık davranıştır.
Psikopatolojide DSM-5 ölçütleri belirti türü, süre ve işlevsellikteki bozulma üzerinden tanı koydurur. Anksiyete bozuklukları arasında panik, yaygın anksiyete, sosyal anksiyete ve özgül fobiler; OKB ve travma ilişkili bozukluklar ayrı gruplardır.
Duygudurum bozukluklarında majör depresyon, bipolar I (manik dönem) ve bipolar II (hipomani ve depresyon) ayrılır. Şizofrenide hezeyan, varsanı, dağınık konuşma ve negatif belirtiler en az altı ay sürer.
Nörogelişimsel bozukluklar (DEHB, otizm spektrum bozukluğu, özgül öğrenme güçlüğü) erken dönemde başlar ve birden fazla ortamda işlevselliği etkiler. Yeme bozukluklarında anoreksiya ve bulimia ayrımı kilo ve dengeleyici davranışlara dayanır.

Psikolojik Danışma Kuram, İlke ve Teknikleri

57 soru

Psikanalitik kuramda (Freud) kişilik id, ego ve süperegodan oluşur: id haz ilkesiyle, ego gerçeklik ilkesiyle, süperego ahlak ve ideal ilkesiyle çalışır. Amaç, bilinçdışı çatışmaları bilince çıkarmaktır.
Psikanalitik danışmada serbest çağrışım, rüya analizi, aktarım ve direnç analizi, yorumlama temel tekniklerdir. Aktarım, danışanın geçmişteki önemli kişilere duyduğu duyguları danışmana yöneltmesidir.
Savunma mekanizmaları egoyu kaygıdan korur: bastırma, yadsıma, yansıtma, yer değiştirme, yüceltme, bölme, karşıt tepki oluşturma, gerileme, akılcılaştırma ve özdeşim sık görülenlerdir.
Freud’un psikoseksüel dönemleri oral, anal, fallik, gizil ve genital dönemdir. Bir dönemde yaşanan aşırı doyum ya da engellenme saplanmaya (fiksasyon) yol açar.
Bireysel psikoloji (Adler) insanı bütüncül, amaçlı ve toplumsal bir varlık olarak görür. Temel kavramlar aşağılık duygusu, üstünlük çabası, toplumsal ilgi, yaşam biçimi ve kurgusal amaçtır.
Adlerci danışmada yaşam biçimi analizi, erken anılar, doğum sırası incelemesi, cesaretlendirme ve “sanki” davranışı gibi teknikler kullanılır. Danışma ilişkisi eşitlikçi ve işbirliğine dayalıdır.
Varoluşçu yaklaşım, insanın özgürlük ve sorumluluğunu vurgular. Yalom’a göre temel varoluşsal kaygı kaynakları ölüm, özgürlük, yalıtılmışlık ve anlamsızlıktır.
Frankl’ın logoterapisi, insanın temel güdüsünün anlam arayışı olduğunu savunur. Paradoksal niyet ve yansıtmama (dereflection) başlıca tekniklerdir.
Birey merkezli yaklaşımda (Rogers) danışmanın üç temel tutumu koşulsuz olumlu saygı, empati ve tutarlılıktır (gerçeklik). Yönlendirmeden kaçınılır; değişimin kaynağı danışanın aktüalize olma eğilimidir.
Rogers’a göre uyumsuzluk, benlik ile yaşantı arasındaki tutarsızlıktan doğar; değer koşulları bu tutarsızlığı besler. Tam işleyen birey yaşantılarına açıktır.
Gestalt yaklaşımı (Perls) burada ve şimdiye, farkındalığa ve sorumluluk almaya odaklanır. Boş sandalye, tamamlanmamış işler, abartma ve rol oynama başlıca tekniklerdir.
Gestalt’ta temas engelleri kaynaşma, içe atım, yansıtma, geri çevirme ve duyarsızlaşmadır. Bunlar kişinin çevresiyle sağlıklı temasını bozar.
Davranışçı yaklaşım, davranışın öğrenildiğini ve yeniden öğrenilebileceğini kabul eder. Klasik koşullanma (Pavlov, Watson), edimsel koşullanma (Skinner) ve sosyal öğrenme (Bandura) kuramsal dayanaklardır.
Davranışçı teknikler: sistematik duyarsızlaştırma (Wolpe), aşırı doldurma, sel yöntemi, jeton ekonomisi, biçimlendirme, sönme, ceza, model alma ve kendini izleme. Hedef, gözlenebilir ve ölçülebilir davranıştır.
Bilişsel terapide (Beck) duygusal sorunların kaynağı, otomatik düşünceler ve altta yatan şemalardır. Bilişsel çarpıtmalar: ya hep ya hiç, felaketleştirme, aşırı genelleme, zihin okuma, kişiselleştirme, duygusal akıl yürütme.
Beck’in yöntemi işbirlikçi deneycilik ve Sokratik sorgulamadır; düşünce kaydı, davranış deneyleri ve ev ödevleri kullanılır. Süreç yapılandırılmış ve zaman sınırlıdır.
Ellis’in Akılcı Duygusal Davranışçı Terapisi ABC modelini kullanır: A olay, B inanç, C duygusal ve davranışsal sonuçtur. Müdahale D (tartışma) ile E (etkili yeni felsefe) basamaklarıdır.
Ellis’e göre duygusal sıkıntıyı olay değil, olay hakkındaki akılcı olmayan inançlar (zorunluluk, felaketleştirme, düşük frustrasyon toleransı, kendini yargılama) yaratır.
Gerçeklik terapisi ve seçim kuramı (Glasser): davranış, beş temel ihtiyacı (hayatta kalma, sevgi ve aidiyet, güç, özgürlük, eğlence) doyurmaya yönelik bir seçimdir. Bugüne, sorumluluğa ve planlamaya odaklanır.
Gerçeklik terapisinde WDEP sistemi kullanılır: W isteklerin (wants), D yönelim ve eylemin (doing), E değerlendirmenin (evaluation), P planlamanın (planning) karşılığıdır.
Çözüm odaklı kısa terapi (de Shazer, Berg) sorunun nedeninden çok çözümün ve danışanın güçlü yanlarının üzerine kurulur. Mucize soru, istisna soruları, ölçekleme soruları ve geri bildirim temel tekniklerdir.
Çözüm odaklı yaklaşımda danışan uzmandır; danışman “bilmeyen” duruşuyla ilgi gösterir. Hedefler küçük, somut, olumlu ifadeli ve ulaşılabilir olmalıdır.
Transaksiyonel analiz (Berne) kişiliği ebeveyn, yetişkin ve çocuk ego durumlarıyla açıklar; iletişimdeki işlemleri paralel, çapraz ve gizli olarak sınıflar, oyunları ve yaşam senaryolarını inceler.
Danışma becerileri: dikkatle dinleme, açık uçlu soru, yansıtma, özetleme, yeniden ifade etme, somutlaştırma, yüzleştirme, ben dili, anlık durumu kullanma ve sessizliği yönetme.
Empatik tepkide duygu ve içerik doğru yansıtılır; yargılama, öğüt verme ve yorum eklemeden danışanın dünyası anlaşılır. Sempati ise danışanın duygusunu paylaşmak ve acımaktır; empatiyle karıştırılmamalıdır.
Kuramlar arası temel ayrımlar: psikanalitik geçmişe ve bilinçdışına, birey merkezli ve gestalt şimdiye ve yaşantıya, davranışçı gözlenebilir davranışa, bilişsel düşünceye, gerçeklik terapisi seçime ve sorumluluğa, çözüm odaklı yaklaşım çözüme odaklanır.

Davranış ve Uyum Problemleri

53 soru

Davranış ve uyum problemleri, çocuk ve ergenin yaşına, gelişim düzeyine ve kültürel beklentilere göre olağan sayılan davranışlardan sapmayı ve bu sapmanın işlevselliği bozmasını anlatır; bir davranış sıklığı, şiddeti, süresi ve yaygınlığıyla birlikte değerlendirilir.
Okul psikolojik danışmanı tanı koymaz; gözlem, görüşme ve çok kaynaklı veri toplayarak ön değerlendirme yapar, gerektiğinde aileyle birlikte Rehberlik ve Araştırma Merkezine ya da sağlık kuruluşuna sevk eder.
Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğunda belirtiler 12 yaşından önce başlar, en az iki ortamda görülür ve işlevselliği bozar. Dikkat eksikliği baskın, hiperaktivite-dürtüsellik baskın ve bileşik olmak üzere üç sunum vardır.
Dikkat sorunlu öğrenci için yapılandırılmış ortam, kısa ve adım adım yönerge, hemen verilen pekiştirme, ön sıra düzeni ve hareket fırsatı etkilidir; hareketi yasaklayan cezalar sorunu büyütür.
Karşıt olma karşıt gelme bozukluğunda öfkeli duygudurum, tartışmacılık ve otoriteye karşı koyma görülür; başkalarının temel haklarının ve toplumsal kuralların ağır ihlali bulunmaz. Bu ihlaller davranım bozukluğunun ölçütüdür.
Davranım bozukluğu insanlara ve hayvanlara saldırganlık, mülke zarar verme, hırsızlık-yalan ve ciddi kural ihlali kümelerini içerir. 10 yaştan önce başlayan tür daha kötü gidişlidir; 18 yaşından sonra antisosyal kişilik bozukluğu değerlendirilir.
Kaygı bozuklukları arasında ayrılma kaygısı, seçici konuşmazlık, özgül fobi, sosyal kaygı, panik bozukluğu ve yaygın anksiyete yer alır. Ortak noktaları aşırı korku ve kaçınmadır.
Seçici konuşmazlıkta çocuk konuşabildiği hâlde belirli ortamlarda (genellikle okulda) konuşmaz; ceza ve zorlama kaygıyı artırır, kademeli maruz bırakma ve ödüllendirme önerilir.
Panik atak ani başlayan, kısa sürede doruğa çıkan yoğun korku ve bedensel belirtilerdir (çarpıntı, nefes darlığı, ölüm korkusu). Tekrarlayan beklenmedik ataklar ve atak korkusu panik bozukluğunu oluşturur.
Obsesif kompülsif bozuklukta istenmeyen, kaygı veren düşünceler (obsesyon) ve kaygıyı azaltmak için yapılan tekrarlayıcı davranışlar (kompulsiyon) vardır. Maruz bırakma ve tepki önleme tedavide temel yöntemdir.
Çocuk ve ergende depresyon üzüntü yerine sinirlilik biçiminde görünebilir; iki haftadan uzun süren ilgi-zevk kaybı, uyku-iştah değişikliği, değersizlik duygusu ve başarıda düşüş uyarıcıdır. Beck’e göre bilişsel çarpıtmalar, Seligman’a göre öğrenilmiş çaresizlik depresyonu açıklar.
İntihar riskinde doğrudan sorma riski artırmaz. Düşünce, plan, yöntem ve ulaşılabilirlik değerlendirilir; yüksek riskte öğrenci yalnız bırakılmaz ve gizliliğin sınırı gereği veli ile uzmanlar bilgilendirilir.
Kendine zarar verme, intihar niyeti olmadan duygu düzenlemek amacıyla yapılabilir ama ileride intihar riskini artırdığı için ciddiye alınır; duygu düzenleme ve alternatif baş etme becerileri öğretilir.
Travma sonrası tepkiler üç gün ile bir ay arasında akut stres bozukluğu, bir aydan uzun sürerse travma sonrası stres bozukluğu olarak adlandırılır. Yeniden yaşama, kaçınma, olumsuz bilişler ve aşırı uyarılma temel kümelerdir; küçük çocuklar travmayı oyunla tekrar eder.
Kriz, bireyin baş etme kaynaklarını aşan ve dengeyi bozan durumdur; gelişimsel (ergenliğe geçiş) ve durumsal (deprem, ölüm) olarak ayrılır. Müdahale kısa süreli, hemen başlayan ve şimdi-burada odaklıdır; amaç kriz öncesi işlevselliğe dönmektir.
Gilliland ve James kriz müdahale modelinde altı basamak vardır: sorunu tanımlama, güvenliği sağlama, destek verme, seçenekleri inceleme, plan yapma ve bağlılık alma. Psikolojik ilk yardım güvenlik, sakinleştirme ve bağlantıyı öne çıkarır.
Kübler-Ross’un yas aşamaları inkâr, öfke, pazarlık, depresyon ve kabuldür; aşamalar doğrusal ilerlemeyebilir. Danışman yasa kendi hızında eşlik eder, zorlamaz.
Yeme bozukluklarında anoreksiya nervozada düşük kilo, kilo alma korkusu ve beden algısı bozukluğu; bulimiya nervozada tıkınırcasına yemeyi izleyen telafi davranışları ve genellikle normal kilo; tıkınırcasına yeme bozukluğunda telafi davranışı olmadan tıkınma vardır.
Enürezis 5 yaş ve üstünde, enkoprezis 4 yaş ve üstünde tıbbi nedene bağlı olmayan idrar ve dışkı kaçırmadır. Çocuk utandırılmamalı, tıbbi değerlendirmeye yönlendirilmelidir. Tourette bozukluğunda motor ve sesli tikler bir yıldan uzun sürer.
Özgül öğrenme güçlüğünde zekâ normaldir; okuma, yazma, matematik alanlarında beklenenin altında başarı vardır. Otizm spektrumunda sosyal iletişim güçlüğü ile sınırlı-tekrarlayıcı davranışlar erken dönemde birlikte bulunur.
Zorbalık kasıtlı, tekrarlayan ve güç dengesizliği olan saldırgan davranıştır; eşit güçteki tarafların ara sıra çatışması zorbalık sayılmaz. Siber zorbalıkta anonimlik, yaygın izleyici ve her an ulaşılabilirlik vardır. Tüm okul yaklaşımı en etkili önleme yoludur.
Caplan’ın önleme düzeyleri: birincil (risk oluşmadan, tüm öğrencilere), ikincil (erken tanı ve erken müdahale), üçüncül (yerleşmiş sorunda rehabilitasyon). Okul rehberliğinde gelişimsel ve önleyici çalışmalar birincil düzeyde yer alır.
Madde bağımlılığında tolerans (aynı etki için artan doz) ve yoksunluk (kesilince fiziksel-psikolojik belirti) temel göstergelerdir. Aile ve okul bağlılığı koruyucu, akran baskısı ve model alma risk faktörüdür.
Davranışın işlevi öncül-davranış-sonuç (ABC) analiziyle belirlenir: dikkat çekme, kaçma, somut ödül ya da duyusal uyarım. Pekiştirilen davranışı görmezden gelmek başlangıçta sönme patlamasına yol açar; tutarlılık gerekir.
Bandura’ya göre saldırganlık model alma yoluyla öğrenilir. Düşmanca saldırganlıkta amaç zarar vermek, araçsal saldırganlıkta bir hedefe ulaşmaktır. Aşırı koruyucu tutum bağımlı-kaygılı, reddedici ve tutarsız tutum saldırgan çocuk yetiştirir.
Çocuk istismarı ve ihmalini fark eden kamu görevlileri kanıt aramadan bildirmekle yükümlüdür. İstismar fiziksel, duygusal, cinsel olabilir; ihmal temel ihtiyaçların karşılanmamasıdır. Danışman çocuğu sorgulamaz, güven ve koruma sağlar.

Bireyi Tanıma Teknikleri

57 soru

Ölçme, bir niteliğin belirli kurallara göre sayı ya da sembollerle gösterilmesidir; değerlendirme ise ölçme sonucunu bir ölçütle karşılaştırarak karar vermedir. Bireyi tanıma bu ikisini de kapsayan, amaçlı ve sürekli bir veri toplama sürecidir.
Bireyi tanıma çalışmaları gizlilik, çok kaynaktan veri toplama, bütüncül yaklaşım, süreklilik ve bireyin yararı ilkelerine dayanır. Tek bir araçtan gelen bilgi ile karar verilmez; bulgular birbirini doğrulamalıdır.
Teknikler ikiye ayrılır. Test dışı teknikler: gözlem, görüşme, anekdot, günlük, otobiyografi, sosyometri, derecelendirme ölçeği, kontrol listesi, problem tarama listesi, kümülatif kayıt dosyası, vaka çalışması gibi araçlardır. Test teknikleri: zeka, yetenek, ilgi, kişilik, başarı testleri ve envanterlerdir.
Gözlem yapılandırılmış ya da yapılandırılmamış, katılımlı ya da katılımsız olabilir. Gözlemde yorum ile betimleme ayrı tutulmalı, davranış doğal ortamında ve birden çok kez izlenmelidir. Halo etkisi, cömertlik ve cimrilik, merkezi eğilim hataları gözlemin geçerliğini bozar.
Anekdot kaydı, tek bir önemli olayın olduğu gibi, yorumsuz ve olay anında ya da hemen sonra yazılmasıdır; yorum ve öneri ayrı bir bölüme yazılır. Günlük ve otobiyografi ise bireyin kendi anlatımına dayanır; bireyin kendini ifadesi ön plandadır.
Görüşme yapılandırılmış, yarı yapılandırılmış ve yapılandırılmamış olabilir. Yapılandırılmışta sorular ve sırası sabittir, karşılaştırma kolaydır; yapılandırılmamışta derinlik fazladır ama güvenirlik düşer. Görüşmeci önyargısı ve sosyal beğenirlik başlıca sınırlılıklardır.
Sosyometri (Moreno) grup içindeki seçme-reddetme ilişkilerini ortaya çıkarır; sosyogram bu ilişkilerin çizimidir. Yıldız çok seçilen, izole hiç seçilmeyen ya da seçmeyen, reddedilen ise olumsuz kriterde çok anılan kişidir. Karşılıklı seçim ikili bağı gösterir.
Kimdir Bu? tekniği öğrencinin akranlarının gözündeki belirgin özelliklerini, Kime Göre Ben Neyim? tekniği ise bireyin başkalarınca nasıl algılandığını ve kendi algısıyla farkını ortaya koyar. Sosyodrama grup sorununu, psikodrama bireyin kendi sorununu rol oynayarak ele alır.
Kontrol listesi bir davranışın var ya da yok olduğunu işaretletir; derecelendirme ölçeği ise davranışın derecesini belirler. Problem tarama listesi, öğrencilerin yaşadığı sorunları geniş alanlarda (sağlık, aile, benlik, ilişkiler) toplu biçimde tarar.
Kümülatif kayıt dosyası bireyin yıllar içindeki gelişimini gösteren çok kaynaklı kayıtlardır. Vaka çalışması tek bir bireyin derinlemesine incelenmesi, vaka konferansı ise bir bireyin durumunun birden çok uzmanla birlikte değerlendirilmesidir.
Ölçek türleri dörttür: sınıflama (cinsiyet, göz rengi), sıralama (başarı sırası, sınıf düzeyi), eşit aralıklı (sıcaklık, zeka puanı; gerçek sıfır yok) ve eşit oranlı (boy, ağırlık, süre; gerçek sıfır var). Ölçek türü, uygulanabilecek istatistiği belirler.
Merkezi eğilim ölçüleri ortalama, medyan ve moddur. Aykırı değerlerde medyan korunur; sınıflama ölçeğinde yalnızca mod kullanılır. Pozitif çarpık dağılımda ortalama > medyan > mod; negatif çarpıkta ortalama < medyan < mod olur. Kolay testte dağılım negatif, zor testte pozitif çarpıktır.
Değişkenlik ölçüleri varyans ve standart sapmadır. Her puana sabit sayı eklemek ortalamayı o kadar kaydırır, standart sapmayı değiştirmez; sabit sayıyla çarpmak ortalamayı ve standart sapmayı aynı sayıyla çarpar. Standart sapma küçükse grup homojendir.
Normal dağılımda ortalama, medyan ve mod çakışır. Ortalamadan ±1 SS arasında yaklaşık %68, ±2 SS arasında yaklaşık %95, ±3 SS arasında yaklaşık %99,7 vardır. Dağılım ortalamaya göre simetrik ve çan biçimlidir.
Z puanı (X−ortalama)/SS ile bulunur; ortalaması 0, standart sapması 1’dir. T puanı 50+10z, stanine ortalaması 5, SS’si 2 olan 9 basamaklı, sten ise 10 basamaklı bir ölçektir. Standart puanlar farklı testlerden gelen sonuçları karşılaştırmayı sağlar.
Yüzdelik sıra, grubun yüzde kaçının bu puanın altında kaldığını gösterir; yüzdelik puan ise belirli bir yüzdelik sırayı karşılayan ham puandır. Yüzdelik sıralar eşit aralıklı değildir; ortalama çevresinde yığıldığı için uçlarda farklar daha büyüktür.
Korelasyon katsayısı −1 ile +1 arasındadır; işaret yönü, mutlak değer gücü gösterir. Korelasyon nedensellik kanıtlamaz. Determinasyon katsayısı (r²) ortak varyansı verir. Pearson aralık-oran, Spearman sıralama düzeyindeki verilerde kullanılır.
Geçerlik, testin ölçmek istediği özelliği ne kadar doğru ölçtüğüdür. Türleri kapsam, ölçüt bağıntılı (eş zamanlı ve yordama) ve yapı geçerliğidir. Yapı geçerliği için faktör analizi ve bilinen gruplar yöntemi kullanılır; görünüş geçerliği bilimsel kanıt sayılmaz.
Güvenirlik, ölçme sonuçlarının tutarlılığıdır. Test-tekrar test (kararlılık), eşdeğer formlar, iki yarı (Spearman-Brown) ve iç tutarlık (KR-20, KR-21, Cronbach alfa) yöntemleriyle kestirilir. Güvenirlik geçerliğin gerek şartıdır ama yeterli şartı değildir.
Güvenirliği artıran etkenler: testin uzatılması (benzer nitelikte maddelerle), maddelerin ayırt edici olması, grubun heterojen olması, net yönerge ve nesnel puanlama. Ölçmenin standart hatası SH = SS×√(1−r) formülüyle bulunur; güvenirlik arttıkça düşer.
Madde analizinde güçlük indeksi doğru cevaplayanların oranıdır (0–1, büyükse madde kolay). Ayırt edicilik indeksi üst ve alt %27’lik gruplardaki doğru sayılarının farkından hesaplanır; madde-toplam korelasyonu da kullanılır. Negatif ayırt edicilik maddenin bozuk olduğunu gösterir.
Zeka testlerinde Binet-Simon ilk ölçeği geliştirdi; Terman Stanford-Binet’i yayımladı. Oran zeka bölümü = (zihinsel yaş/takvim yaşı)×100’dür. Wechsler ölçekleri (WPPSI, WISC, WAIS) sözel ve performans alt testleri içerir, ortalaması 100, SS’si 15’tir. Raven kültürden görece bağımsızdır.
Kişilik envanterleri öz bildirime dayanır: MMPI, Cattell’in 16 Kişilik Faktörü, Eysenck Kişilik Envanteri. Projektif tekniklerde (Rorschach mürekkep lekeleri, TAT, cümle tamamlama, ağaç-ev-insan) belirsiz uyarıcıya verilen yanıtlar yorumlanır; yorumlama özneldir ve eğitim gerektirir.
İlgi envanterleri (Kuder, Strong, Holland Mesleki Tercih Envanteri) ilgi alanlarını, yetenek testleri (DAT, GATB) potansiyeli, başarı testleri öğrenilmiş bilgiyi ölçer. Norm dayanaklı testte birey gruba, ölçüt dayanaklı testte önceden belirlenen ölçüte göre değerlendirilir.
Test seçiminde amaca uygunluk, geçerlik-güvenirlik kanıtı, norm grubunun bireye benzerliği ve uygulayıcı yeterliği aranır. Test sonuçları tek başına etiketleme veya karar için kullanılmaz; birey ve veliyle anlaşılır dille, gizlilik ve aydınlatılmış onam ilkesiyle paylaşılır.
Tutum ölçeklerinde Likert (toplamalı, derecelendirmeli), Thurstone (eşit görünen aralıklı), Guttman (kümülatif) ve Osgood’un anlam ayırt edici ölçeği yaygındır. Ölçek geliştirmede madde havuzu, uzman görüşü, pilot uygulama, madde analizi, faktör analizi ve güvenirlik adımları izlenir.

Bireyle ve Grupla Psikolojik Danışma

54 soru

Psikolojik danışma, eğitimli bir danışman ile yardıma gereksinim duyan birey arasında yürüyen; bireyin kendini anlamasına, karar vermesine ve değişim için sorumluluk almasına odaklanan profesyonel bir ilişkidir.
Danışmanın üç temel tutumu Rogers’a göre empati, koşulsuz olumlu kabul ve tutarlılıktır (kendisi gibi olma, içtenlik). Bu koşullar danışma ilişkisinin değiştirici zeminini kurar.
Danışma süreci genel olarak ilişki kurma, sorunu belirleme ve anlama, hedef koyma, müdahale (çalışma), değerlendirme ve sonlandırma aşamalarından geçer; aşamalar iç içe geçebilir ve gerektiğinde geri dönülür.
İlk görüşmede yapılandırma yapılır: danışma sürecinin nasıl işleyeceği, süre, sıklık, gizlilik ve sınırları, tarafların sorumlulukları açıklanır. Yapılandırma belirsizliği azaltır ve ilişkiyi güçlendirir.
Gizlilik danışmanın temel etik yükümlülüğüdür; ancak bireyin kendisine ya da başkasına ciddi zarar verme riski, çocuk istismarı gibi durumlarda ve yasal zorunlulukta sınırlıdır. Bu sınırlar baştan danışana bildirilir.
Dinleme, yalnızca sözleri değil duyguyu, beden dilini ve söylenmeyeni de fark etmeyi içerir. Katılımcı davranışlar (göz teması, açık beden duruşu, uygun yakınlık, sözel izleme) dinlemenin göstergesidir.
Yansıtma, danışanın söylediği içeriği (içerik yansıtma) ya da altta yatan duyguyu (duygu yansıtma) danışmanın kendi sözcükleriyle geri sunmasıdır. Papağan gibi tekrar etmek yansıtma değildir.
Özetleme, oturumun ya da bir bölümün ana noktalarını toparlar; geçiş sağlar, dağınık anlatımı düzenler ve danışana doğru anlaşıldığını gösterir.
Açık uçlu sorular danışanın serbestçe anlatmasını sağlar (“Bunu biraz anlatır mısın?”); kapalı uçlu sorular evet/hayır ya da kısa bilgi ister. Çok soru sormak sorgulama havası yaratır ve ilişkiye zarar verebilir.
Yüzleştirme, danışanın sözleri, duyguları ve davranışları arasındaki çelişkiyi suçlamadan fark etmesine yardım eden bir beceridir; ilişki yeterince güçlendikten sonra kullanılır.
Empati, danışanın dünyasını onun gözünden anlamak ve bu anlayışı ona iletmektir. Empati sempati ya da acıma değildir; danışman danışanın duygusuna kapılmadan onu anlar.
Hedefler somut, ölçülebilir, ulaşılabilir, danışan tarafından istenen ve zaman sınırı olan biçimde konur. Hedefi danışman değil, danışan belirler.
Sonlandırma planlı yapılır: kazanımlar gözden geçirilir, ayrılık duyguları konuşulur, nüksü önleme stratejileri belirlenir, gerekirse izleme görüşmesi ve yönlendirme yapılır.
Grupla psikolojik danışma, birkaç üyenin ortak amaç doğrultusunda bir ya da iki lider eşliğinde bir araya gelerek kişilerarası etkileşimle gelişim ve değişim sağladığı süreçtir. Grup, değişimin hem ortamı hem aracıdır.
Grup türleri amaçlarına göre ayrılır: psikoeğitim (bilgi ve beceri kazandırma, yapılandırılmış), danışma (gelişimsel ve önleyici, sorun çözme), psikoterapi (derin ve kalıcı kişilik değişimi) ve görev grupları (belirli bir ürün ya da hedef).
Yapılandırılmış gruplarda içerik, etkinlik ve süre önceden planlıdır; yapılandırılmamış gruplarda içerik üyelerin gündeminden doğar. Açık gruplarda yeni üye katılabilir, kapalı gruplarda üye kadrosu sabittir.
Grup dinamikleri; iletişim ve etkileşim örüntüleri, normlar, roller, kohezyon (bağlılık, uyum), liderlik ve güç ilişkileri, alt gruplaşma gibi grup içinde işleyen güçleri kapsar.
Grup normları, grupta nelerin beklendiği ve kabul edildiğini belirleyen açık ya da örtük kurallardır. Liderin tutumu ve ilk oturumlardaki örnek davranışlar normları şekillendirir.
Grup kohezyonu, üyelerin gruba ve birbirine bağlılığı, birbirini kabulüdür; Yalom’a göre bireysel danışmadaki ilişkiye benzer biçimde grupta değişimin ön koşuludur.
Yalom’un terapötik faktörleri: umut aşılama, evrensellik, bilgi verme, özgecilik, birincil aile grubunun düzeltici tekrarı, sosyalleşme tekniklerinin geliştirilmesi, taklit edici davranış, kişilerarası öğrenme, grup kohezyonu, katarsis ve varoluşsal faktörlerdir.
Corey’e göre grup aşamaları: ön hazırlık, başlangıç (yönelim), geçiş (çatışma, direnç, kaygı), çalışma (üretken), sonlandırma. Tuckman’a göre ise oluşum, fırtına, normlaşma, performans ve dağılmadır.
Geçiş aşamasında kaygı, direnç, liderle ve üyelerle çatışma, güç mücadelesi görülür; lider bunları engellemek yerine açıkça ele alıp anlamlandırmalıdır.
Çalışma aşamasında kohezyon yüksektir; üyeler risk alır, geri bildirim verir ve alır, içgörü ve davranış değişikliği yaşanır.
Gruptaki zor üye davranışları (sessizlik, tek başına konuşma, saldırganlık, yardım isteyip reddetme, alt gruplaşma) lider tarafından yargılamadan, davranışın gruptaki işlevi düşünülerek ele alınır.
Grup liderinde aranan beceriler: etkin dinleme, empati, bağlama (bağlantı kurma), engelleme (zararlı davranışı durdurma), destekleme, yüzleştirme, model olma, ilişkileri ve süreci yorumlama, sonlandırma. Eş liderlik iş bölümü ve model olma sağlar.
Gruba seçme ve hazırlık aşamasında bireysel görüşme yapılır; üyenin gruba uygunluğu, beklentileri, gönüllülüğü değerlendirilir. Grup içinde gizlilik, devam, geri bildirim gibi temel kurallar baştan konuşulur.
Grup gizliliğini danışman sağlayamaz, ancak teşvik eder ve sınırlarını belirtir; üyelerin birbirine karşı gizliliği bağlayıcı bir yasal güvence içermez.

Mesleki Rehberlik ve Kariyer Danışmanlığı

65 soru

Mesleki rehberliğin kurucusu Frank Parsons’tır (1909). Parsons’a göre doğru meslek seçimi üç adıma dayanır: kendini tanıma, mesleklerin gerektirdiklerini ve fırsatlarını tanıma ve ikisi arasında gerçekçi akıl yürütme.
Meslek (occupation), belirli bir eğitimle kazanılan ve geçim sağlamak için sürdürülen uğraştır. İş (job), belirli bir kurumda yürütülen görev bütünüdür. Kariyer ise bireyin yaşam boyu üstlendiği eğitim, iş ve yaşam rollerinin tümünü kapsar.
Özellik–faktör yaklaşımı (Parsons, Williamson) bireyin özelliklerini (ilgi, yetenek, değer, kişilik) test ve görüşmeyle belirler, mesleklerin gerektirdiği nitelikleri belirler ve ikisini eşleştirir. Danışman görece yönlendiricidir.
Williamson’ın süreci altı adımdır: analiz (veri toplama), sentez (verileri düzenleme, güçlü ve zayıf yönleri çıkarma), tanılama, prognoz (olası sonuçları öngörme), danışma ve izleme.
Holland’ın kişilik tipleri kuramı insanları altı tipe ayırır: Gerçekçi, Araştırıcı, Sanatçı, Sosyal, Girişimci, Geleneksel (RIASEC). Çevreler de aynı altı tiple adlandırılır; insanlar kendi tiplerine uygun çevre arar.
Gerçekçi tip makine, alet ve açık hava işlerinden; Araştırıcı tip analiz ve bilimsel merakla; Sanatçı tip özgün ve yaratıcı ifadeyle; Sosyal tip öğretme ve yardım etmeyle; Girişimci tip ikna ve liderlikle; Geleneksel tip düzen, kayıt ve ayrıntıyla ilişkilendirilir.
Holland’ın altıgen modelinde tipler R–I–A–S–E–C sırasıyla dizilir. Komşu tipler benzer, karşıt tipler (R–S, I–E, A–C) birbirinden en uzaktır. Kişinin ilk iki-üç harfli kodu bu yapıda yorumlanır.
Holland’ın dört temel kavramı: tutarlılık (kodun harfleri altıgende ne kadar yakın), ayırt edicilik (bir tipin diğerlerinden ne kadar belirgin ayrıldığı), özdeşleşme (kişinin hedef ve ilgilerinde net bir benlik tablosu) ve uyum (kişi tipi ile çevre tipinin örtüşmesi).
Kişi–çevre uyumu yüksekse doyum, istikrar ve başarı beklenir. Holland’ın başlıca araçları Kendini Keşfetme Ölçeği (SDS) ve Mesleki Tercihler Envanteridir.
Super gelişimsel bir yaklaşımla kariyeri yaşam boyu bir süreç olarak ele alır. Ona göre mesleki gelişim, benlik kavramının mesleğe uygulanmasıdır: birey ‘ben kimim’ tablosunu uygun mesleklerle eşleştirir.
Super’in yaşam aşamaları: büyüme (yaklaşık 0–14; fantezi, ilgi, yetenek), keşfetme (15–24; geçici, geçiş, deneme), kuruluş (25–44), sürdürme (45–64) ve gerileme (65 sonrası). Büyük geçişlerde mini döngüler yaşanır.
Super yaşam yelpazesi (aşamaların zamana yayılışı) ile yaşam alanını (aynı anda üstlenilen roller: çocuk, öğrenci, boş zamanı değerlendiren, yurttaş, işçi, eş, ev yöneten, ebeveyn) birleştirir; bu bütünlük ‘yaşam kariyer gökkuşağı’ ile gösterilir.
Ginzberg ve arkadaşlarının kuramında meslek seçimi üç dönemdir: fantezi (yaklaşık 11 yaşa kadar), deneme (11–17; ilgi, yetenek, değer, geçiş alt basamakları) ve gerçekçi dönem (keşfetme, billurlaşma, belirleme/özelleşme). Daha sonra kuram, seçimin yaşam boyu sürdüğü yönünde yenilenmiştir.
Gottfredson’un sınırlama ve uzlaşma kuramı yönelimleri sırayla açıklar: büyüklük ve güç (3–5 yaş), cinsiyet rolü (6–8), toplumsal değerlendirme (9–13) ve içsel, benzersiz benlik (14 sonrası). Uzlaşmada önce ilgiden, sonra prestijden, en son cinsiyet türü uygunluğundan vazgeçilir.
Krumboltz’un sosyal öğrenme kuramına göre kariyer kararını dört etken biçimler: genetik donanım ve özel yetenekler, çevresel koşullar ve olaylar, öğrenme yaşantıları (araçsal ve çağrışımsal) ve görev yaklaşım becerileri.
Planlı rastlantı (Mitchell, Levin, Krumboltz) belirsizliğin kariyerin doğal parçası olduğunu savunur. Danışman, danışanın merak, sebat, esneklik, iyimserlik ve risk alma becerileriyle rastlantıları fırsata çevirmesine yardımcı olur.
Sosyal bilişsel kariyer kuramı (Lent, Brown, Hackett) Bandura’nın öz-yeterlik kavramına dayanır. Öz-yeterlik, sonuç beklentileri ve hedefler ilgiyi, seçimi ve performansı birlikte açıklar; öz-yeterlik başarı yaşantıları, model alma, sözel ikna ve duygusal durumla gelişir.
Roe, Maslow’un ihtiyaç kuramından yola çıkarak erken çocukluk ebeveyn tutumlarının mesleki yönelimi etkilediğini ileri sürmüştür; sekiz meslek grubu ve altı düzeyli bir sınıflama geliştirmiştir. Sıcak ilgi kişiye, soğuk ilgi kişi dışına yönelimle ilişkilendirilir.
Savickas’ın kariyer inşa kuramında kariyer uyumluluğu dört boyutta incelenir: ilgi (gelecekle ilgilenme), kontrol, merak ve güven. Kariyer Stil Görüşmesi ile danışanın yaşam teması ve anlatısı ortaya çıkarılır.
Schein’in kariyer çıpaları kişinin vazgeçmek istemediği temel değer ve yeterliklerdir: teknik–işlevsel yeterlilik, genel yönetim, özerklik, güvenlik, girişimci yaratıcılık, hizmet, saf meydan okuma ve yaşam tarzı. Dawis ve Lofquist ise iş uyumunu doyum ile yeterliliğin dengesi olarak açıklar.
Peterson, Sampson, Lenz ve Reardon’ın bilişsel bilgi işleme yaklaşımında karar verme CASVE döngüsüyle yürür: iletişim, analiz, sentez, değerlendirme ve uygulama. Üst biliş, bu sürecin izlenmesini sağlar.
Karar verme stilleri: rasyonel (sistematik veri toplama ve karşılaştırma), sezgisel (iç sezgi ve duygu) ve bağımlı (başkalarının önerisine dayanma). Kararsızlık gelişimsel olabilir (bilgi ve deneyim eksikliği) ya da kronik olabilir (kaygı ve genel karar verme güçlüğü).
Kariyer karar verme güçlükleri (Gati): hazır olma eksikliği (isteksizlik, genel kararsızlık, yanlış inançlar), bilgi eksikliği (süreci, kendini, meslekleri ya da bilgi kaynaklarını bilmeme) ve tutarsız bilgi (güvenilmez bilgi, içsel ve dışsal çatışmalar).
Mesleki olgunluk (Crites), bireyin yaşına uygun mesleki gelişim görevlerini başarma düzeyidir; kariyer planlama, meslek bilgisi, karar verme ve gerçekçi hedef seçimi bileşenlerini içerir. Kariyer danışma süreci ilişki kurma, değerlendirme, hedef belirleme, müdahale ve izleme-sonlandırma adımlarını izler.
Okulda mesleki rehberlik gelişimseldir ve ilkokuldan başlar. Araçları: ilgi, yetenek ve değer envanterleri, kart sıralama, kariyer portfolyosu, meslek tanıtım dosyaları, kariyer günü, işyeri ziyareti, iş gölgeleme ve staj. Rehberlik hizmetleri arasında bireyi tanıma, bilgi verme, yöneltme, yerleştirme ve izleme yer alır.

Araştırma ve Program Geliştirme

49 soru

Araştırma süreci sırasıyla şöyle ilerler: problemin belirlenmesi, alanyazın taraması, amaç ve hipotezlerin yazılması, desen ve örneklemin seçimi, veri toplama, çözümleme, yorumlama ve raporlama.
Nicel araştırma sayısal veriye, ölçmeye ve genellemeye; nitel araştırma sözel/görsel veriye, derinlemesine anlamaya ve bağlama odaklanır. Karma yöntem ikisini birleştirir.
Bağımsız değişken etkisi sınanan ya da açıklayıcı olan, bağımlı değişken ise bu etkiden değişmesi beklenen ve ölçülen değişkendir. Kontrol altına alınmayan değişkenler sonucu bulandırır.
Hipotez sınamada sıfır hipotezi fark/ilişki olmadığını söyler. p değeri anlamlılık düzeyinden (örneğin .05) küçükse sıfır hipotezi reddedilir. Doğru hipotezi reddetmek I. tür, yanlış hipotezi reddedememek II. tür hatadır.
Ölçme düzeyleri sınıflama, sıralama, aralık ve oran biçiminde artan bilgi taşır. Cinsiyet sınıflama, sınıf düzeyi sıralama, sıcaklık aralık, boy uzunluğu oran düzeyindedir.
Merkezi eğilim ölçüleri aritmetik ortalama, medyan ve moddur. Uç değerler ortalamayı etkiler, medyanı etkilemez. Sağa çarpık dağılımda ortalama > medyan > mod, sola çarpıkta tersi geçerlidir.
Standart sapma dağılımın yayılımını gösterir. Puanlara sabit eklenirse ortalama kayar, standart sapma değişmez; sabitle çarpılırsa her ikisi de o sabitle çarpılır.
Standart puanlar bireyi gruba göre konumlandırır: z = (X−ortalama)/sapma; T = 50 + 10z. Böylece farklı testlerdeki puanlar karşılaştırılabilir.
Korelasyon katsayısı −1 ile +1 arasındadır; işaret yönü, mutlak değer gücü gösterir. r² ortak (açıklanan) varyanstır. Korelasyon nedensellik kanıtlamaz.
Evren araştırmanın hedef kitlesi, örneklem onu temsil eden alt kümedir. Genelleme için örneklemin evreni temsil etmesi gerekir; bunu olasılığa dayalı örnekleme yöntemleri sağlar.
Olasılığa dayalı örnekleme türleri basit seçkisiz, sistematik, tabakalı ve küme örneklemedir. Tabakalı örneklemede alt gruplardan, küme örneklemede doğal gruplar halinde seçim yapılır.
Olasılığa dayalı olmayan örnekleme türleri amaçlı, kolay ulaşılabilir durum, kartopu, maksimum çeşitlilik ve ölçüt örneklemesidir; nitel araştırmalarda yaygındır, genelleme gücü sınırlıdır.
Betimsel (tarama) araştırmalar var olan durumu olduğu gibi tanımlar. İlişkisel araştırmalar değişkenler arası ilişkiyi, nedensel karşılaştırma ise var olan grup farklarına dayanan neden–sonuç ilişkisini inceler.
Deneysel desenlerde araştırmacı bağımsız değişkeni manipüle eder. Gerçek deneysel desende rastgele atama ve kontrol grubu vardır; yarı deneysel desende rastgele atama yoktur; tek denekli desenlerde tek birey tekrarlı ölçülür.
İç geçerlik, bağımlı değişkendeki değişimin bağımsız değişkene bağlanabilme düzeyidir. Tarihsel olaylar, olgunlaşma, test etkisi, araç değişimi, denek kaybı ve seçme yanlılığı iç geçerliği tehdit eder. Dış geçerlik genellenebilirliktir.
Güvenirlik ölçmenin tutarlılığı, geçerlik amaçlanan yapıyı ölçmedir. Güvenirlik geçerliğin gerek koşuludur, yeter koşulu değildir. Güvenirlik test–tekrar test, paralel form, test yarılama ve Cronbach alfa ile kestirilir.
Geçerlik kanıtları kapsam, yapı (faktör analizi), ölçüt (eş zamanlı, yordama) ve ayırt edici geçerliktir. Kapsam geçerliği uzman görüşüyle incelenir.
Nitel desenler arasında fenomenoloji yaşantıların özüne, etnografi kültürel örüntülere, gömülü kuram veriden kuram üretmeye, durum çalışması sınırlı bir olayın derinlemesine incelenmesine odaklanır.
Nitel araştırmada güvenirlik ölçütleri inandırıcılık, aktarılabilirlik, tutarlılık ve teyit edilebilirliktir. Uzun süreli etkileşim, çeşitleme, katılımcı teyidi ve ayrıntılı betimleme kullanılır.
Eylem araştırması uygulayıcının kendi uygulamasını iyileştirmek için yaptığı planlama, uygulama, gözlem ve yansıtma döngüleridir; amacı yerel sorunu çözmektir.
Araştırma etiği gönüllülük, bilgilendirilmiş onam, gizlilik, zarar vermeme ve yanıltmama ilkelerine dayanır. Küçük katılımcılarda ayrıca yasal temsilcinin izni gerekir.
İhtiyaç analizi mevcut durum ile istenen durum arasındaki farkı belirler. İhtiyaç, bireyin isteğinden farklıdır; öğrenci, öğretmen, veli görüşleri ve kayıtlar birlikte kullanılır.
İhtiyaç belirleme için anket, görüşme, gözlem, ölçek, sosyometri ve kayıtlar kullanılır. Birden çok kaynaktan veri toplayıp karşılaştırmaya üçgenleme denir.
Program geliştirme basamakları ihtiyaç belirleme, hedef yazma, içerik ve etkinlik seçimi, uygulama ve değerlendirmedir. Hedefler gözlenebilir davranışla, koşul ve ölçütle yazılır.
Gelişimsel rehberlik tüm öğrencilere yönelik, önleyici ve gelişim odaklıdır. Gysbers modeli rehberlik müfredatı, bireysel planlama, yanıt verici hizmetler ve sistem desteğinden oluşur; alanlar eğitsel, mesleki ve kişisel–sosyal gelişimdir.
Program değerlendirmede biçimlendirici değerlendirme süreci izleyip düzeltir, toplam değerlendirme sonuçları yargılar. CIPP modeli bağlam, girdi, süreç ve ürün değerlendirmesini; Tyler ise hedeflere ulaşma düzeyini esas alır.

Meslek Etiği ve Yasal Konular

38 soru

Etik, doğru ve yanlış davranışı belirleyen ilke ve değerler bütünüdür.
Psikolojik danışma etiği, danışma ilişkisinde danışanı ve mesleği korumak için konan ilke ve kurallardır.
Beş temel etik ilke: özerklik, zarar vermeme, yarar sağlama, adalet ve sadakat.
Özerklik, danışanın kendi kararlarını verme hakkına saygıdır.
Zarar vermeme, danışanın fiziksel ve ruhsal olarak zarar görmesini önlemeyi gerektirir.
Yarar sağlama, danışanın iyiliğini artırmaya yönelik etkin davranmaktır.
Adalet, herkese eşit ve ihtiyaç temelli hizmet sunmaktır.
Sadakat, sözlere bağlılık ve güven ilişkisini korumaktır.
Gizlilik, danışma sürecinde edinilen bilginin izinsiz paylaşılmamasıdır.
Gizliliğin sınırları: kendine veya başkasına ciddi zarar riski, istismar ve yasal zorunluluk.
Bilgilendirilmiş onam: amaç, işleyiş, riskler ve gizliliğin sınırları hakkında bilgi verilerek alınan gönüllü kabuldür.
Küçük yaştaki danışanla çalışırken veli ile iş birliği yapılır; ancak çocuğun mahremiyeti de gözetilir.
Çoklu ilişki: danışmanlık dışında başka bir rol (akraba, ticari ortak, not veren öğretmen) kurulmasıdır; kaçınılır.
Mesleki yeterlik, kişinin eğitim, deneyim ve süpervizyonla sınırlı alanda çalışmasıdır.
Yeterlik sınırı aşıldığında danışan uygun uzmana sevk edilir.
Süpervizyon ve konsültasyon, etik kararlarda ve mesleki gelişimde temel güvencedir.
Etik karar verme basamakları: sorunu tanımla, ilkeleri belirle, seçenek üret, değerlendir, uygula, sonucu gözden geçir.
Test ve ölçme araçları yalnızca yetkin kişilerce uygulanır, sonuçlar gizli tutulur ve sınırlılıklarıyla yorumlanır.
Kayıtlar nesnel, amaca uygun ve güvenli saklanır; yetkisiz kişilerin erişimi engellenir.
Rehberlik ve psikolojik danışma gönüllülük esasına dayanır; ceza aracı olarak kullanılamaz.
Okulda yönetici ve öğretmenlerle iş birliği, öğrencinin mahremiyeti korunarak yürütülür.
Kültürel yeterlik: danışan farklılıklarına saygı ve kendi değerlerini dayatmama.

Bu ders diğer sınavlarda

MEB-AGS Eğitim Bilimleri ve Türk Millî Eğitim Sistemi