- beş
- Sınavlar
- MEB-AGS ÖABT
- Coğrafya Öğretmenliği
MEB-AGS ÖABT Coğrafya Öğretmenliği Soruları
MEB-AGS ÖABT Coğrafya Öğretmenliği (sınavda 50 soru · fiziki, beşerî ve ekonomik, kıtalar ve ülkeler): 3 konuda 203 özgün soru. Her konunun özeti aşağıda; sorular üyelere açık: ücretsiz giriş yap, uygulamada bildiğin soru bir daha sorulmayacak biçimde çöz.
Uygulamada çözBildiğin soru bir daha sorulmaz, bilmediğin öğrenene kadar tekrar gelirKonular
Fiziki Coğrafya
- Harita ölçeği, harita uzunluğunun gerçek uzunluğa oranıdır. Ölçek küçüldükçe (paydası büyüdükçe) ayrıntı azalır, gösterilen alan genişler. Alan hesabında ölçek karesiyle işlem yapılır: 1/50 000’de 1 cm² gerçekte 0,25 km²’dir.
- Eş yükselti (izohips) eğrileri yer şekillerini gösterir. Eğriler sıklaştıkça eğim artar; vadilerde yükselti değeri yüksek eğriler akarsu yönünün tersine bükülür. Eğim (%) = yükselti farkı / yatay uzaklık × 100 ile hesaplanır.
- Yerel saat boylama göre belirlenir: 1° = 4 dakika, 15° = 1 saat. Doğuya gidildikçe saat ileri, batıya gidildikçe geri alınır. Türkiye’nin doğu ve batı uçları arasında yaklaşık 76 dakikalık yerel saat farkı vardır.
- Eksen eğikliği (23° 27′) ve Dünya’nın Güneş çevresindeki dolanımı mevsimleri oluşturur. 21 Haziran’da Güneş ışınları Yengeç dönencesine dik gelir; kuzeye gidildikçe gündüz uzar. Eksen eğik olmasaydı mevsimler oluşmazdı.
- Dünya’nın iç yapısı kabuk, manto ve çekirdekten oluşur. P dalgaları her ortamdan, S dalgaları yalnız katılardan geçer; S dalgalarının dış çekirdekte yok olması o kısmın sıvı olduğunu gösterir.
- Levha tektoniğine göre litosfer hareketli levhalara ayrılmıştır. Ayrılan sınırlarda (okyanus sırtı) yeni kabuk oluşur, yaklaşan sınırlarda yitim, çarpışma ve dağ oluşumu, yanal sınırlarda ise dönüşüm fayları görülür.
- Türkiye’nin tektoniği Arap levhasının kuzeye ilerlemesiyle şekillenir. Anadolu bloğu Kuzey Anadolu Fayı (sağ yanal) ve Doğu Anadolu Fayı (sol yanal) boyunca batıya kaçar; Batı Anadolu’da gerilme horst–graben yapılarını doğurur.
- Kayaçlar oluşumlarına göre magmatik (granit, bazalt), tortul (kireçtaşı, kumtaşı) ve başkalaşım (mermer, gnays, kuvarsit) olarak ayrılır. Magmanın derinde yavaş soğuması iri kristalli, yüzeyde hızlı soğuması ince taneli kayaç oluşturur.
- Deprem büyüklüğü logaritmiktir: bir birim artış yer hareketi genliğini 10, yayılan enerjiyi yaklaşık 31,6 kat artırır. Odak, merkez üssü, P ve S dalgalarının varış farkı depremin uzaklığını belirlemede kullanılır.
- Volkanik şekiller püskürme biçimine göre değişir: koni (Erciyes, Hasan), akıcı lavlarla plato (Karacadağ), patlama çukuru olan maar, krater ve kalder gölleri (Nemrut). Tüf tabakaları aşınınca Kapadokya’daki peri bacaları gibi şekiller oluşur.
- Dış kuvvetler aşındırır, taşır ve biriktirir. Akarsu V vadi, menderes, taraça ve delta; buzul sirk, U vadi ve moren; rüzgâr deflasyon çanağı, mantar kaya ve barkan; dalga ise falez, ok, tombolo ve lagün oluşturur.
- Karstik şekiller kalker gibi çözünen kayaçlarda görülür: lapya, dolin, uvala, polye, obruk, düden ve mağaralar. Yeraltısuyu kalsiyum karbonat çözer; çıkışta çökeldiğinde travertenler ve sarkıt–dikitler oluşur.
- Atmosfer troposfer (hava olayları, sıcaklık yükseklikle azalır), stratosfer (ozon, sıcaklık artar), mezosfer, termosfer ve ekzosferden oluşur. Sıcaklık dikey olarak troposferde ortalama her 100 m’de 0,6 °C azalır.
- Sıcaklığı etkileyen etmenler enlem, yükselti, denizellik–karasallık, deniz akıntıları, bakı ve bitki örtüsüdür. Karasal yerlerde yıllık sıcaklık farkı büyük, deniz etkisindeki yerlerde küçüktür.
- Basınç kuşakları: ekvatorda termik alçak, 30° çevresinde dinamik yüksek, 60° çevresinde dinamik alçak, kutuplarda termik yüksek basınç bulunur. Rüzgârlar yüksekten alçağa eser; Coriolis nedeniyle Kuzey Yarım Küre’de sağa sapar.
- Yağış türleri konveksiyonel, orografik (yamaç) ve cephe yağışıdır. Havanın yükselmesi soğuma, yoğunlaşma ve doygunlukla sonuçlanır. Dağın rüzgâraltı yamacında kuru adyabatik ısınma fön benzeri sıcak ve kuru koşul yaratır.
- Başlıca iklim tipleri: ekvatoral, savan, muson, çöl, step, Akdeniz, okyanusal, karasal ve kutup iklimidir. Akdeniz iklimi yazın dinamik yüksek basınç, kışın polar cephe etkisiyle yazı kurak, kışı yağışlı geçer.
- Deniz akıntıları iklimi etkiler: Gulf Stream ve Kuroşivo sıcak, Kanarya, Benguela, Peru ve Labrador soğuk akıntılardır. Soğuk akıntı kıyılarında çöller (Atacama, Namib) oluşur; El Niño Peru kıyısında sıcak su anomalisidir.
- Hidrografyada tuzluluk buharlaşma ve yağış dengesine, tatlı su girdisine ve bağlantıya göre değişir. Okyanus ortalaması yaklaşık ‰35’tir; Karadeniz ‰18 dolayında, Akdeniz ve Kızıldeniz ise daha tuzludur. Gel-git genliği yeni ay ve dolunayda en büyüktür.
- Akarsu rejimi beslenme kaynağına bağlıdır: yağmur, kar ve buzul. Doğu Karadeniz akarsuları düzenli ve bol sulu, Akdeniz akarsuları kış–ilkbahar yüksek yaz düşük, Doğu Anadolu akarsuları ise kar erimesiyle ilkbahar yüksek akışlıdır.
- Türkiye’deki göller oluşumuna göre tektonik (Tuz), volkanik set (Van), krater (Nemrut), heyelan set (Abant), lagün (Küçükçekmece) ve karstik türlere ayrılır. Van Gölü’nün çıkışı yoktur; suyu sodalı ve tuzludur.
- Toprak horizonları A (hümüslü, yıkanma), B (birikme) ve C (ayrışmış ana materyal) olarak sıralanır. Zonal topraklar iklim ve bitkiyle uyumludur (çernozyom, podzol, laterit), intrazonal topraklar yerel koşula (tuzlu, kalkerli), azonal topraklar ise genç alüvyonlara bağlıdır.
- Bitki örtüsü iklimi izler: tropikal yağmur ormanı, savan, step, maki, geniş yapraklı orman, tayga, tundra. Türkiye’de Akdeniz’de maki ve kızılçam, İç Anadolu’da step, Karadeniz’de nemli orman ve relikt türler yaygındır; yükseldikçe bitki kuşakları değişir.
Beşerî ve Ekonomik Coğrafya
- Beşerî coğrafya insanın mekânı nasıl kullandığını, dağıttığını ve dönüştürdüğünü inceler; çevresel determinizm doğayı belirleyici sayarken posibilizm insanın doğa sınırları içinde seçim yaptığını savunur.
- Nüfus dağılışı fiziki (iklim, yer şekli, su, toprak) ve beşerî (sanayi, ticaret, ulaşım, siyasi işlevler) faktörlerin birlikte etkisiyle biçimlenir; yoğunluk aritmetik, fizyolojik ve tarımsal olarak farklı paydalarla hesaplanır.
- Doğal artış doğum hızı ile ölüm hızının farkıdır; toplam artış buna net göçün eklenmesiyle bulunur. Nüfus katlanma süresi yaklaşık 70 bölü yıllık artış yüzdesidir.
- Demografik geçiş modeli dört beş evrede ilerler: yüksek durağan, erken genişleme, geç genişleme ve düşük durağan; evreler sağlık, eğitim, kentleşme ve gelişmişlik düzeyiyle ilişkilidir.
- Nüfus piramidinin biçimi nüfusun yapısını yansıtır: geniş taban genç nüfusu, daralan taban doğurganlığın düşüşünü, kalın üst kısım yaşlanmayı gösterir. Bağımlılık oranı bağımlı yaş grubunun çalışma çağı nüfusuna oranıdır.
- Aktif nüfus çalışanlar ve iş arayanlardan oluşur; öğrenci, ev hanımı ve emekliler pasif nüfustur. Cinsiyet oranı 100 kadına düşen erkek sayısıdır.
- Göç; isteğe bağlı ve zorunlu, iç ve dış, kalıcı ve mevsimlik gibi türlere ayrılır. İtici faktörler gönderen yerde, çekici faktörler alan yerde etkilidir; beyin göçü nitelikli insan gücü kaybıdır.
- Nüfus politikaları doğurganlığı özendirici (pronatalist) ya da sınırlayıcı olabilir; yenileme düzeyi toplam doğurganlık hızında yaklaşık 2,1 çocuktur.
- Yerleşmeler kırsal ve kentsel olarak ayrılır; ayrımda nüfus büyüklüğü, idari statü ve özellikle ekonomik işlev (tarım dışı faaliyet ağırlığı) ölçüt alınır. Dağınık yerleşme su bolluğu ve engebeyle, toplu yerleşme su kıtlığı ve güvenlikle ilişkilendirilir.
- Yerleşmenin yeri (site) yerel zemin koşullarını, konumu (situation) ise çevresine ve yollara göre göreli yerini anlatır; kavşak olmak konum üstünlüğüdür.
- Christaller'in merkezî yerler kuramı hizmet kademelenmesini açıklar: üst kademe merkezler az sayıda, birbirlerinden uzak ve geniş hizmet alanlıdır; eşik nüfus ile menzil temel kavramlardır.
- Kent içi yapı modelleri: Burgess eşmerkezli halkalar, Hoyt sektörler, Harris–Ullman çok çekirdekli yapı. Kentin büyüklük dizilimi sıra–büyüklük kuralıyla, öncü kent ise orantısız büyüklükle tanımlanır.
- Kentleşme sanayileşmeyle birlikte ilerlediğinde sağlıklıdır; gelişmekte olan ülkelerde sanayiden hızlı kentleşme gecekondulaşma, altyapı yetersizliği ve kentsel yoksulluğu getirir. Soylulaştırma, banliyöleşme, konurbasyon ve megalopolis ilgili kavramlardır.
- Ekonomik faaliyetler birincil (tarım, madencilik), ikincil (sanayi), üçüncül (hizmet) ve dördüncül (bilgi, araştırma) olarak sınıflanır; kalkınmayla payların birincilden diğerlerine kayması beklenir.
- Tarım sistemleri girdi yoğunluğuna göre ekstansif ve entansif, amaca göre geçimlik ve ticarî, çevre koşullarına göre kurak ve sulu olarak ayrılır; plantasyon tarımı sermaye yoğun ve ihracata yöneliktir. Von Thünen pazar uzaklığına göre faaliyet halkalarını açıklar.
- Türkiye'de tarımın temel sorunları arazi parçalanması, kuraklık ve sulama gereksinimi, makineleşme ve girdi maliyetleridir; nadas kurak bölgede nem biriktirmek için, GAP ise sulama ve enerji amacıyla uygulanır, yanlış sulama tuzlanma riski taşır.
- Hayvancılık yaylacılık, göçebelik ve entansif besicilik gibi biçimlerde yapılır; Türkiye'de orman varlığı iklimle ilişkilidir, Akdeniz ve Ege'de yaz kuraklığı yangın riskini artırır.
- Enerji kaynakları fosil (kömür, petrol, doğalgaz) ve yenilenebilir (hidroelektrik, güneş, rüzgâr, jeotermal) olarak ayrılır; yenilenebilir enerjide yer seçimi iklim, rüzgâr, güneşlenme ve jeolojik yapıyla ilgilidir.
- Weber'in sanayi yer seçimi kuramı taşıma maliyetinin en düşük olduğu noktayı arar: ağırlık kaybettiren hammaddelerde tesis hammaddeye, ağırlık kazandıran ya da bozulabilir ürünlerde pazara yakın kurulur. Aglomerasyon ve organize sanayi bölgeleri dışsal ekonomiler sağlar.
- Sanayi devrimleri: buhar ve mekanizasyon, elektrik ve seri üretim, elektronik ve otomasyon, dijital ve akıllı sistemlerdir. Türkiye sanayisi Marmara ve Ege'de pazar, ulaşım, iş gücü ve sermaye nedeniyle kümelenmiştir.
- Ulaşım türleri (kara, deniz, hava, demir, boru hattı) maliyet, hız ve esnekliğe göre tercih edilir; Montrö Sözleşmesi Türk Boğazlarından geçişi düzenler, Hürmüz ve Malakka gibi geçitler küresel ticaret açısından stratejiktir.
- Dış ticaret göstergeleri ihracat, ithalat, karşılama oranı ve ticaret hadleridir; gümrük birliği üyeler arası gümrüğü kaldırıp üçüncü ülkelere ortak tarife uygular. Karşılaştırmalı üstünlük, uzmanlaşma ve ticaretin kazanç kaynağıdır.
- Turizm iklim, doğal ve kültürel çekicilikler, ulaşım ve altyapıya bağlıdır; mevsimselliği azaltmak için alternatif turizm türleri geliştirilir, ekoturizm doğayı koruyarak yerel halka katkı sağlar.
- Kalkınma düzeyi İnsani Gelişme Endeksi (yaşam süresi, eğitim, gelir) ile ölçülür; bölgesel farklar Myrdal'in geri yayılma etkisi ve büyüme kutbu kavramlarıyla açıklanır; sürdürülebilir kalkınma gelecek kuşakları gözetir.
- Çevre sorunları (Aral Gölü'nün küçülmesi, kentsel ısı adası, verimli tarım topraklarının yapılaşması, Yeşil Devrim'in kimyasal etkileri) beşerî faaliyetlerin doğal sistemleri dönüştürdüğünü gösterir.
Kıtalar ve Ülkeler Coğrafyası
- Asya en büyük kıtadır; Himalaya ve Tibet Platosu, Sibirya’nın geniş ovaları, Güneydoğu Asya adaları ve Orta Doğu çölleri kıtanın çok çeşitli doğal ortamlarını yansıtır.
- Muson Asyası’nda yaz yağışları ve alüvyal ovalar yoğun pirinç tarımına olanak verdiğinden dünyanın nüfus yoğunluğu en yüksek bölgeleri burada toplanmıştır.
- Sibirya akarsuları (Ob, Yenisey, Lena) kuzeye akar; ilkbaharda üst kesimlerin önce çözülmesi geniş taşkınlara ve bataklıklara yol açar.
- Orta Doğu’da Basra Körfezi çevresi petrol bakımından zengindir; Hürmüz Boğazı enerji taşımacılığında kritik geçittir.
- Hindistan’da Dekkan Platosu bazalt kökenli regur topraklarıyla pamuk tarımına elverişlidir; Ganj ovası ise yoğun tarım ve nüfus alanıdır.
- Çin’de yağış güneyden kuzeye azalır; güneyde pirinç, kuzeyde buğday ve darı yaygındır. Sarı Irmak lös tortusu taşır.
- Japonya ve Endonezya Pasifik Ateş Çemberi üzerinde yer alır; deprem ve volkanizma yaygındır, volkanik topraklar yoğun tarıma olanak verir.
- Afrika’da Doğu Afrika Rift Vadisi levha ayrılması ürünüdür; Tanganyika ve Malavi gibi derin göller ve volkanlar bu kuşakta yer alır.
- Afrika iklim kuşakları Ekvator’dan simetrik sıralanır: ekvatoral orman, savan, bozkır, çöl ve kuzey ile güneyde Akdeniz iklimi.
- Sahel, Sahra ile savan arasındaki geçiş kuşağıdır; yağışın az ve değişken olması çölleşme riskini artırır.
- Nil, Kongo, Nijer ve Zambezi Afrika’nın başlıca akarsularıdır; Kongo Ekvator’u iki kez keserek düzenli rejim kazanır.
- Benguela ve Humboldt gibi soğuk akıntılar kıyıda havayı kararlı yaparak Namib ve Atacama çöllerinin oluşumuna katkıda bulunur.
- Avrupa’da Alpler genç kıvrım dağlarıdır; Ren, Rhône ve Po Alp kökenlidir. Tuna ise Kara Orman’dan doğar.
- Kuzeybatı Avrupa’da Körfez akıntısının uzantısı ılıman iklim sağlar; kıyı limanları kuzeyde bile donmaz.
- Akdeniz iklimi kıtaların batısında 30–40° enlemleri arasında görülür: Akdeniz havzası, Kaliforniya, Orta Şili, Cape bölgesi ve Güneybatı Avustralya.
- Buzul aşındırmasıyla Kuzey Avrupa’da ve Kanada’da göller, Norveç ve Şili’de fiyortlar oluşmuştur.
- Kuzey Amerika’da Kayalık Dağları genç, Appalaşlar eski ve alçak dağlardır; Kanada Kalkanı eski ve maden bakımından zengindir.
- Büyük Ovalar’da kuzey–güney uzanan dağlar soğuk ve sıcak hava kütlelerinin karşılaşmasına izin verir; tornado bu nedenle yaygındır.
- Güney Amerika’da And Dağları yitim kuşağında oluşmuş genç kıvrım dağlarıdır; Amazon Havzası dünyanın en geniş yağmur ormanını barındırır.
- Pampa Arjantin’in ılıman bozkırıdır; hayvancılık ve tahıl için elverişlidir. Paraná Platosu’nun bazalt kökenli toprakları kahve için uygundur.
- Avustralya dönenceler çevresindeki dinamik yüksek basınç etkisiyle büyük ölçüde kuraktır; Artezyen Havzası hayvancılığa su sağlar.
- Okyanusya’da volkanik adalar ve mercan kökenli atoller bulunur; atoller batan volkanik adanın çevresindeki resiflerin büyümesiyle oluşur.
- Antarktika kalıcı nüfusu olmayan, buzulla örtülü, en soğuk ve en rüzgârlı kıtadır; Grönland ise dünyanın en büyük adasıdır.
- Süveyş ve Panama kanalları dünya ticaretinde deniz yollarını kısaltan, kıtaları ayırıp okyanusları bağlayan yapay su yollarıdır.