- beş
- Sınavlar
- KPSS Lisans
- Coğrafya
KPSS Lisans Coğrafya Soruları
KPSS Lisans Coğrafya (sınavda 18 soru): 9 konuda 235 özgün soru. Her konunun özeti aşağıda; sorular üyelere açık: ücretsiz giriş yap, uygulamada bildiğin soru bir daha sorulmayacak biçimde çöz.
Uygulamada çözBildiğin soru bir daha sorulmaz, bilmediğin öğrenene kadar tekrar gelirKonular
- Türkiye’nin Coğrafi Konumu
- Türkiye’nin Yer Şekilleri
- Türkiye’nin İklimi ve Bitki Örtüsü
- Türkiye’de Nüfus ve Yerleşme
- Türkiye’de Tarım
- Türkiye’de Hayvancılık
- Madenler ve Enerji Kaynakları
- Sanayi, Ticaret, Ulaşım ve Turizm
- Türkiye’nin Coğrafi Bölgeleri
Türkiye’nin Coğrafi Konumu
- Matematik konum: 36°–42° Kuzey paralelleri ile 26°–45° Doğu meridyenleri arası → Kuzey ve Doğu yarım kürelerde, kuzey orta (ılıman) kuşakta.
- Enlemin sonuçları: Güneş ışınları hiçbir zaman dik gelmez; öğle vakti gölge her zaman kuzeye düşer; kuzeye gidildikçe geliş açısı küçülür, gölge boyu uzar; dört mevsim belirgindir; güneye bakan yamaçlar daha çok ısınır; kuzey rüzgârları genellikle soğutur.
- Gece–gündüz: 21 Haziran’da en uzun gündüz yaşanır ve kuzeye gidildikçe gündüz uzar; 21 Aralık’ta en kısa gündüz yaşanır ve güneye gidildikçe gündüz uzar; 21 Mart ve 23 Eylül’de gece ile gündüz eşittir.
- Yerel saat farkı: 45 − 26 = 19 meridyen × 4 dk = 76 dk. Doğudaki yerlerin yerel saati ileridir; aynı enlemde Güneş doğudaki yerlerde daha erken doğar.
- Ortak saat: Yerel saat farklarının günlük yaşamda yaratacağı karışıklığı önlemek için ülke genelinde tek saat kullanılır; Güneş’in doğuş zamanı gibi doğal olayları değiştirmez.
- Uç noktalar: Kuzey – İnceburun (Sinop); Güney – Beysun, Yayladağı (Hatay); Doğu – Dilucu (Iğdır); Batı – Gökçeada (Çanakkale).
- Özel konum: Üç tarafı denizlerle çevrili yarımada; Asya ile Avrupa arasında köprü; Balkanlar, Kafkasya ve Orta Doğu’ya yakınlık → jeopolitik önem. Aynı enlemdeki yerler arasındaki farkları (ör. İzmir–Van) yükselti, denizellik gibi özel konum etkenleri açıklar.
- Türk Boğazları: İstanbul ve Çanakkale boğazları Karadeniz’i Marmara aracılığıyla Ege’ye ve Akdeniz’e bağlar; geçiş rejimi 1936 Montrö Sözleşmesi ile düzenlenmiştir.
- Enerji koridoru: Hazar ve Orta Doğu’daki kaynaklar ile Avrupa pazarı arasında yer alır → Bakü–Tiflis–Ceyhan, Kerkük–Yumurtalık, TANAP boru hatları.
- Komşular ve sınırlar: Yunanistan, Bulgaristan, Gürcistan, Ermenistan, Azerbaycan (Nahçıvan), İran, Irak, Suriye. En uzun kara sınırı Suriye, en kısası Nahçıvan ile. Sınır kapıları: Kapıkule – Bulgaristan, İpsala – Yunanistan, Sarp – Gürcistan, Gürbulak – İran, Habur – Irak, Cilvegözü – Suriye, Dilucu – Nahçıvan.
Türkiye’nin Yer Şekilleri
- Genel özellikler: Türkiye jeolojik bakımdan genç ve engebelidir. Ortalama yükselti yaklaşık 1.130 m’dir (Avrupa ≈ 330 m); yükselti batıdan doğuya artar, en yüksek nokta Ağrı Dağı’dır (5.137 m).
- Dağlar (oluşum): Kıvrım (Alp orojenezi) – Kuzey Anadolu Dağları (batıdan doğuya Köroğlu, Ilgaz, Canik, Kaçkar) ve Toroslar (Bolkar, Aladağlar). Kırılma – Ege’deki horstlar (Bozdağlar, Aydın Dağları). Volkanik – Ağrı, Süphan (Bitlis), Nemrut (Bitlis), Erciyes (Kayseri), Hasan (Aksaray–Niğde), Karacadağ, Kula (Manisa).
- Horst–graben: Ege’de kırık hatlar boyunca yükselen bloklar dağları, çöken bloklar ovaları (Gediz, Küçük ve Büyük Menderes) oluşturur; dağlar kıyıya dik uzanır.
- Platolar: Volkanik – Erzurum–Kars; karstik – Teke, Taşeli; İç Anadolu – Haymana, Cihanbeyli, Obruk, Uzunyayla; Güneydoğu – Gaziantep, Ceylanpınar.
- Jeolojik zamanlar: En yaşlı araziler masiflerdir (Yıldız, Kazdağı, Uludağ, Menteşe, Kırşehir). I. zaman – Zonguldak taş kömürü; III. zaman – Alp orojenezi, linyit yatakları; IV. zaman – Anadolu’nun bütün olarak yükselmesi (epirojenez), boğazların oluşumu, buzul dönemleri (sirk gölleri ve buzul vadileri: Kaçkar, Cilo–Sat).
- Akarsu şekilleri: Aşındırma – çentik vadi, kanyon, dev kazanı; biriktirme – birikinti konisi, delta; düzlüklerde menderes (adı Büyük Menderes’ten gelir). Delta ovaları: Çukurova (Seyhan ve Ceyhan), Bafra (Kızılırmak), Çarşamba (Yeşilırmak), Silifke (Göksu). Delta, akarsuyun denize döküldüğü yerde oluşur.
- Akarsular: Eğimli ve hızlı akar, rejimi genellikle düzensizdir, ulaşıma elverişsizdir, HES potansiyeli yüksektir. Kızılırmak tamamı Türkiye’de olan en uzun akarsudur; Fırat–Dicle → Basra Körfezi, Aras → Hazar Denizi. Kızılırmak, Yeşilırmak, Sakarya ve Seyhan kıyıya paralel dağları boğazlarla yararak denize ulaşır. Kapalı havzalar: Konya, Tuz Gölü, Van Gölü.
- Göller: Tektonik – Tuz Gölü, Sapanca; volkanik set – Van; krater – Nemrut, Meke; heyelan set – Tortum, Sera; alüvyal set – Bafa; kıyı set (lagün) – Küçükçekmece, Büyükçekmece. Gideği olan göllerin suyu tatlı (Eğirdir, Beyşehir), gideği olmayanlarınki tuzlu ya da sodalıdır (Tuz Gölü, Burdur, Van).
- Kıyılar ve denizler: Boyuna kıyı (dağlar kıyıya paralel) – Karadeniz ve Akdeniz; enine kıyı (dağlar kıyıya dik) – Ege; ria (akarsu vadisi sular altında) – Haliç, İstanbul Boğazı. Kıyı şekilleri: falez (dalga aşındırması, Antalya), kıyı oku, lagün, tombolo (Kapıdağ, Sinop), kıyı kumulu. Tuzluluk Akdeniz’de en fazla, Karadeniz’de en azdır; boğazlarda az tuzlu su üstten, tuzlu su alttan akar. Kıta sahanlığı Ege’de geniş, Karadeniz’de dardır.
- Karstik şekiller: Kalker gibi kolay eriyen kayaçlarda oluşur, en yaygın Toroslar’dadır. Aşınım – dolin, polye (Antalya – Elmalı), obruk (Konya – Karapınar), düden; birikim – traverten (Denizli – Pamukkale), sarkıt, dikit. Jips (alçıtaşı) karstı en tipik Sivas çevresindedir.
- Doğal afetler: Deprem – Kuzey Anadolu, Doğu Anadolu (Karlıova – Elazığ – Malatya – Kahramanmaraş – Hatay) ve Batı Anadolu fay hatları; heyelan – en sık Karadeniz; çığ – Doğu Anadolu ve Doğu Karadeniz’in eğimli, bol karlı yüksek yamaçları.
Türkiye’nin İklimi ve Bitki Örtüsü
- İklimi etkileyen faktörler: Enlem (güneyden kuzeye sıcaklık azalır), yükselti (yükseldikçe sıcaklık düşer), denize uzaklık (içerilere doğru karasallık artar), dağların uzanışı (kıyıya paralel dağlar deniz etkisini kıyıda tutar), bakı (güneye bakan yamaçlar daha sıcaktır).
- Akdeniz iklimi: Yazlar sıcak ve kurak, kışlar ılık ve yağışlı (cephesel yağışlar). Doğal bitki örtüsü kızılçam ormanları; bunların tahrip edildiği yerlerde maki, makinin tahrip edildiği yerlerde garig.
- Karadeniz iklimi: Her mevsim yağışlı, yazlar serin, kışlar ılık; yıllık sıcaklık farkı az. Kıyıdan yukarı doğru geniş yapraklı → karışık → iğne yapraklı ormanlar → orman üst sınırının üzerinde alpin çayırlar.
- Karasal iklim: Yazlar sıcak ve kurak, kışlar soğuk ve kar yağışlı. İç Anadolu’da bozkır (step); Doğu Anadolu’nun yüksek kesimlerinde yaz yağışlarıyla gür çayırlar.
- Marmara (geçiş) iklimi: Akdeniz, Karadeniz ve karasal iklimler arasında geçiş; yazlar Akdeniz kıyılarındaki kadar sıcak ve kurak, kışlar iç kesimlerdeki kadar soğuk değil.
- Yağış: En fazla Doğu Karadeniz kıyıları (Rize), en az Tuz Gölü çevresi; genel olarak kıyılardan iç kesimlere doğru azalır. Tipleri: orografik/yamaç (Doğu Karadeniz), konvektif/yükselim – kırkikindi (İç Anadolu, ilkbahar sonu–yaz başı), cephesel (Akdeniz kıyıları, kış).
- Sıcaklık dağılışı: Kıyılar ılıman, iç kesimler karasal; yıllık sıcaklık farkı kıyıdan içeri artar. Kışın batıdan doğuya sıcaklık azalır; en soğuk yer Erzurum–Kars–Ardahan yöresi.
- Rüzgârlar: Poyraz (kuzeydoğu, soğuk), Karayel (kuzeybatı, soğuk), Lodos (güneybatı, ılık; kar erimesi ve deniz fırtınası), Kıble (güney), Samyeli (Güneydoğu Anadolu’da çöllerden gelen sıcak ve kuru rüzgâr), meltem (kara ve denizin farklı ısınmasıyla günlük yön değiştirir).
- Özel bitki toplulukları: Antropojen bozkır (İç Anadolu’da ormanların insanlarca tahrip edilmesiyle oluşan bozkır); Sarıkamış (Kars) sarıçam ormanları. Mikroklima örneği: Iğdır Ovası (çevresine göre alçak ve ılık).
- İklimle ilgili afetler: Çığ (Doğu Anadolu’nun yüksek kesimleri), sel (Doğu Karadeniz), kuraklık (İç Anadolu), ilkbahar geç donları (meyvecilik).
Türkiye’de Nüfus ve Yerleşme
- Nüfus sayımları: Cumhuriyet’in ilk genel nüfus sayımı 1927’de yapıldı. 2007’den itibaren Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi (ADNKS) ile nüfus, yerleşim yeri adresine göre her yıl belirlenir; sayım günü sokağa çıkma yasağına gerek kalmamıştır.
- Nüfus artışı: Cumhuriyet’in ilk yıllarında özendirildi; 1940–1945’te seferberlik nedeniyle yavaşladı; 1950’lerde ölümlerin azalmasıyla hızlandı; 1965’ten sonra nüfus planlamasına geçildi; günümüzde doğurganlık azalıyor, nüfus yaşlanıyor.
- Nüfus dağılışı: Yoğun – Marmara, kıyılar, Çukurova, sanayi merkezleri. Seyrek – yüksek ve engebeli Doğu Anadolu, kurak Tuz Gölü çevresi.
- Nüfus yoğunluğu: Aritmetik = toplam nüfus ÷ yüzölçümü; fizyolojik = toplam nüfus ÷ tarım alanı; tarımsal = tarımla uğraşan nüfus ÷ tarım alanı.
- İç göç: İtici (tarımda makineleşme, arazinin miras yoluyla bölünmesi, hizmet eksikliği) ve çekici (iş, eğitim, sağlık olanakları) faktörlerle kırdan kente. Sonuçları: gecekondulaşma, altyapı yetersizliği, kırsalda yaşlanma.
- Mevsimlik göç: Yaz sonunda fındık (Ordu, Giresun), sonbaharda pamuk (Çukurova, Harran, Ege) hasadına geçici işçi göçü.
- Dış göç: 1961 Batı Almanya iş gücü anlaşmasıyla Avrupa’ya işçi göçü başladı. Beyin göçü: yüksek nitelikli kişilerin yurt dışına göçü.
- Nüfus piramidi: Tabanı geniş, yukarı doğru hızla daralan → genç nüfus, yüksek doğum oranı. Tabanı dar, üst kısmı geniş → yaşlı nüfus, düşük doğum oranı, uzun yaşam süresi.
- Kır yerleşmeleri: Dağınık – Doğu Karadeniz (engebe, bol su); toplu – İç Anadolu (kıt su, düzlük). Köy altı: yayla, kom, oba, ağıl (hayvancılık); dalyan (balıkçılık); mezra (tarım ve hayvancılık); çiftlik (tarım).
- Şehir fonksiyonları: Liman (Mersin, İzmir), sanayi (Kocaeli), turizm (Antalya, Nevşehir), madencilik (Zonguldak), yönetim (Ankara).
Türkiye’de Tarım
- Pamuk: Sıcak, güneşli ve sulanabilir ovalarda yetişir; olgunlaşırken kurak hava ister. Başlıca alanlar: Güneydoğu Anadolu (Harran Ovası – Şanlıurfa), Ege (Aydın, İzmir), Akdeniz (Çukurova – Adana, Hatay).
- Çay: Her mevsim yağış, yüksek nem ve asitli toprak ister → yalnızca Doğu Karadeniz kıyıları (Rize, Trabzon, Artvin).
- Fındık: Nemli ve ılıman Karadeniz kıyıları; en fazla Ordu, ardından Giresun, Samsun, Sakarya, Düzce.
- Zeytin: Akdeniz iklimi bitkisi, dona dayanıksız → Ege, Güney Marmara, Akdeniz ve Güneydoğu’nun batısı. İç ve doğu kesimlerde yetişmez.
- Şeker pancarı: Karasal iklimli düzlükler + sulama → İç Anadolu (Konya ilk sırada), Orta Karadeniz’in iç kesimleri, Trakya. Fabrikalar üretim alanına yakın kurulur.
- Ayçiçeği: Üretimin önemli bölümü Trakya’da (Tekirdağ, Edirne, Kırklareli).
- Çeltik: Bol su ve sıcaklık → Meriç (Edirne), Bafra–Çarşamba (Samsun), Osmancık (Çorum), Biga (Çanakkale).
- Muz: Don görülmeyen çok ılık kıyılar → Anamur (Mersin), Alanya (Antalya).
- Kayısı: Malatya (Doğu Anadolu). • Antep fıstığı: Gaziantep, Şanlıurfa, Siirt. • Gül: Isparta, Burdur. • Haşhaş: İzinle, başta Afyonkarahisar.
Türkiye’de Hayvancılık
- Büyükbaş (mera): Yaz yağışlarıyla gür çayırların oluştuğu Erzurum–Kars yöresi ve Karadeniz’in yüksek kesimleri.
- Büyükbaş (ahır/besi): Kentlere ve sanayiye yakın Marmara, Ege ve İç Anadolu’da modern tesisler.
- Koyun (küçükbaş): Bozkır alanları – İç, Doğu ve Güneydoğu Anadolu.
- Kıl keçisi: Engebeli ve makilik alanlar – Akdeniz (Toroslar) ve Ege.
- Tiftik (Ankara) keçisi: İç Anadolu’nun bozkırları, özellikle Ankara çevresi.
- Arıcılık: Kovan sayısında Ordu önde; Muğla’da kızılçam ormanlarındaki basra böceği salgısından çam balı.
- İpek böcekçiliği: Dut ağacına bağlı – Bursa, Bilecik, Diyarbakır.
- Balıkçılık: En çok balık Karadeniz’de avlanır (başta hamsi); akarsuların taşıdığı besinler planktonu zenginleştirir.
Madenler ve Enerji Kaynakları
- Taş kömürü: Yalnızca Zonguldak havzası (Ereğli, Amasra–Bartın). Karabük ve Ereğli demir-çelik tesisleri bu kömüre yakınlık nedeniyle kurulmuştur.
- Linyit: Afşin–Elbistan (Kahramanmaraş), Soma (Manisa), Tunçbilek ve Seyitömer (Kütahya), Yatağan (Muğla), Çan (Çanakkale) → termik santraller yatakların yanına kurulur.
- Demir: Divriği (Sivas), Hekimhan (Malatya), Yahyalı (Kayseri).
- Bakır: Murgul (Artvin), Küre (Kastamonu), Maden (Elazığ), Çayeli (Rize).
- Krom: Guleman (Elazığ), Fethiye–Köyceğiz (Muğla), Orhaneli (Bursa), Kütahya, Eskişehir.
- Bor: Kırka (Eskişehir), Emet (Kütahya), Bigadiç (Balıkesir), Kestelek (Bursa). Dünya rezervinin büyük bölümü Türkiye’de.
- Boksit (alüminyum): Seydişehir (Konya), Akseki (Antalya), Milas (Muğla).
- Petrol: Güneydoğu Anadolu – Batman, Adıyaman, Diyarbakır, Siirt, Şırnak (Gabar).
- Jeotermal: Ege’de fay hatları boyunca – Denizli (Kızıldere, ilk santral), Aydın (Germencik), Manisa, İzmir.
- Hidroelektrik: Fırat (Keban, Karakaya, Atatürk, Birecik), Dicle (Ilısu), Çoruh (Deriner).
- Süs taşları: Lületaşı – Eskişehir; Oltu taşı – Erzurum.
Sanayi, Ticaret, Ulaşım ve Turizm
- Hammaddeye yakınlık: Çabuk bozulan ya da ağır ve hacimli hammadde kullanan tesisler üretim alanına kurulur → şeker (pancar alanları), çay (Doğu Karadeniz), zeytinyağı, kereste, çırçır, salça–konserve.
- Pazara yakınlık: Kısa sürede tüketilmesi gereken ürünler (ekmek) ve geniş tüketim alanına hizmet eden tesisler kentlerin yakınına kurulur.
- Petrol rafinerileri: İzmit (Körfez–Kocaeli) ve Aliağa (İzmir) → liman ve pazar; Kırıkkale → İç Anadolu pazarı (ham petrol Ceyhan’dan boru hattıyla gelir); Batman → petrol sahalarına yakınlık.
- Otomotiv: Bursa, Kocaeli, Sakarya → İstanbul pazarına yakınlık, ulaşım ve liman, yan sanayi, nitelikli iş gücü, sermaye.
- Karayolu: Yurt içi yük ve yolcu taşımacılığında en büyük pay karayolundadır; birim maliyeti en düşük ulaşım türü ise deniz yoludur.
- Boğaz ve körfez geçişleri: Marmaray (Boğaz altından demir yolu), Avrasya Tüneli (Boğaz altından karayolu), Osmangazi Köprüsü (İzmit Körfezi), 1915 Çanakkale Köprüsü (Çanakkale Boğazı: Gelibolu–Lapseki).
- Limanlar: Mersin, İzmir, İskenderun, Samsun, Trabzon. Karadeniz limanlarının art bölgesi (hinterlandı) dağlar nedeniyle dardır; Samsun, Kızılırmak ve Yeşilırmak vadileri sayesinde istisnadır.
- Boru hatları: Bakü–Tiflis–Ceyhan ve Kerkük–Yumurtalık → ham petrolü Akdeniz kıyısına (Adana) taşır; TANAP → Azerbaycan doğal gazını Türkiye’ye ve Avrupa’ya taşır.
- Serbest bölge: Gümrük bölgesi dışında sayılan, vergi kolaylıkları sağlanan alan; amaç ihracat, yabancı sermaye ve teknoloji girişi. AB ile 1996’dan beri Gümrük Birliği vardır; dış ticarette Avrupa önemli yer tutar.
- Turizm: Kış – Uludağ (Bursa), Palandöken (Erzurum), Erciyes (Kayseri), Sarıkamış (Kars), Kartalkaya (Bolu); yayla – Ayder (Rize), Uzungöl (Trabzon); kültür–inanç – Efes ve Meryem Ana Evi (İzmir), Göbeklitepe (Şanlıurfa), Nemrut Dağı (Adıyaman), Sümela (Trabzon), Mevlana Müzesi (Konya), Kapadokya (Nevşehir); kıyı – Antalya, Muğla.
Türkiye’nin Coğrafi Bölgeleri
- Birinci Coğrafya Kongresi (1941, Ankara): Türkiye 7 coğrafi bölgeye ve 21 bölüme ayrıldı. Sınırlar il sınırlarına göre değil; iklim, yer şekilleri, bitki örtüsü ve tarım ürünleri gibi özelliklerin benzerliğine göre çizildi. Bu nedenle bir ilin toprakları birden fazla bölgeye yayılabilir.
- Bölge adları: Dört bölge kıyısındaki denize (Karadeniz, Marmara, Ege, Akdeniz), üç bölge Anadolu’daki konumuna (İç, Doğu, Güneydoğu Anadolu) göre adlandırıldı; bu üç bölgenin denize kıyısı yoktur.
- Bölümler (1): Marmara – Çatalca–Kocaeli, Ergene, Yıldız Dağları, Güney Marmara; Ege – Kıyı Ege, İç Batı Anadolu; Akdeniz – Adana, Antalya; İç Anadolu – Konya, Yukarı Sakarya, Orta Kızılırmak, Yukarı Kızılırmak.
- Bölümler (2): Karadeniz – Batı, Orta, Doğu Karadeniz; Doğu Anadolu – Yukarı Fırat, Erzurum–Kars, Yukarı Murat–Van, Hakkâri; Güneydoğu Anadolu – Orta Fırat, Dicle. (Yukarı Fırat Doğu Anadolu’da, Orta Fırat Güneydoğu’dadır.)
- Doğu Anadolu: Yüzölçümü en büyük, ortalama yükseltisi en fazla, nüfus yoğunluğu en az olan bölge.
- Marmara: Nüfusu ve nüfus yoğunluğu en fazla, ortalama yükseltisi en az olan bölge.
- Diğer ayırt edici özellikler: Güneydoğu Anadolu yüzölçümü en küçük; Karadeniz il sayısı en fazla (18 il) olan bölgedir.
- GAP: Fırat ve Dicle’de sulama ve enerji projesi olarak başladı; tarım, sanayi, eğitim, sağlık gibi alanları kapsayan çok sektörlü bölgesel kalkınma projesine dönüştü (Harran Ovası).
- DAP ve DOKAP: DAP – Doğu Anadolu’da mera hayvancılığı, hayvansal ürünlere dayalı sanayi ve göçün azaltılması; DOKAP – Doğu Karadeniz’de ulaşım, yayla turizmi, fındık–çay tarımı.
- KOP ve ZBK: KOP – Konya Kapalı Havzası’nda sulama (Göksu’dan su aktaran Mavi Tünel); ZBK – Zonguldak–Bartın–Karabük’te kömür ve demir-çeliğe bağımlı ekonominin çeşitlendirilmesi.