beş
Sınavlar
MEB-AGS ÖABT
Fen Bilimleri Öğretmenliği

MEB-AGS ÖABT Fen Bilimleri Öğretmenliği Soruları

MEB-AGS ÖABT Fen Bilimleri Öğretmenliği (sınavda 50 soru · fizik, kimya, biyoloji, yer bilimi, astronomi, çevre): 5 konuda 330 özgün soru. Her konunun özeti aşağıda; sorular üyelere açık: ücretsiz giriş yap, uygulamada bildiğin soru bir daha sorulmayacak biçimde çöz.

Uygulamada çözBildiğin soru bir daha sorulmaz, bilmediğin öğrenene kadar tekrar gelir

Konular

Fizik64 soru
Kimya70 soru
Biyoloji70 soru
Yer Bilimi, Astronomi ve Çevre Bilimi65 soru
Fen Öğretimi61 soru

Fizik

64 soru

Kinematik: konum, yer değiştirme, sürat ve hız ayrı kavramlardır. Hız–zaman grafiğinin eğimi ivmeyi, eğri altındaki alan yer değiştirmeyi verir; konum–zaman grafiğinin eğimi hızdır.
Sabit ivmeli harekette v = v₀ + at ve x = v₀t + ½at² bağıntıları kullanılır. Serbest düşmede ivme kütleden bağımsızdır; hava direnci ihmal edilirse tüm cisimler aynı ivmeyle düşer.
İki boyutlu hareket (yatay ve eğik atış) bağımsız bileşenlerle çözülür: yatayda sabit hız, düşeyde g ivmeli hareket. Menzil ve yükseklik, ilk hız bileşenlerinden bulunur.
Newton’un birinci yasası (eylemsizlik) net kuvvet sıfırken hızın sabit kaldığını söyler; ikinci yasa F = ma ile net kuvvet ivmeyi belirler; üçüncü yasada etki–tepki kuvvetleri farklı cisimlere etki eder.
Sürtünme kuvveti yüzeyin tepki kuvvetiyle orantılıdır; statik sürtünme hareket başlamadan önce değişken, kinetik sürtünme ise hareket sırasında yaklaşık sabittir.
Dairesel harekette sabit süratle bile ivme vardır: merkezcil ivme v²/r kadardır ve merkezcil kuvvet bir kuvvet türü değil, merkeze yönelen net kuvvettir. Kütle çekim kuvveti F = Gm₁m₂/r² ile uzaklığın karesiyle ters orantılıdır.
İş, kuvvetin yol doğrultusundaki bileşeni ile yolun çarpımıdır; net iş kinetik enerji değişimine eşittir (iş–enerji teoremi). Güç, birim zamanda yapılan iştir.
Mekanik enerji korunumu yalnızca korunumlu kuvvetler (yer çekimi, yay) varken geçerlidir. Sürtünme gibi kuvvetlerin yaptığı iş, mekanik enerjiyi ısıya dönüştürür; toplam enerji yine korunur.
Momentum p = mv vektörel bir büyüklüktür ve dış kuvvet yoksa korunur. Esnek çarpışmada kinetik enerji korunur, esnek olmayan çarpışmada korunmaz; ortak hızla giden cisimlerde kayıp en büyüktür.
Basınç P = F/A’dır; sıvı basıncı ρgh ile bulunur ve kabın biçimine bağlı değildir. Pascal ilkesi hidrolik sistemlerin, Arşimet ilkesi yüzme–batmanın temelidir.
Isı ve sıcaklık farklı kavramlardır. Q = mcΔT ve hâl değişiminde Q = mL kullanılır; hâl değişimi sırasında sıcaklık sabit kalır. Isı yayılımı iletim, konveksiyon ve ışıma yoluyla olur.
İdeal gaz yasaları (Boyle, Charles, Gay-Lussac) PV = nRT bağıntısının özel durumlarıdır; sıcaklık daima Kelvin olarak alınır. Katılarda genleşme ΔL = αL₀ΔT ile bulunur.
Elektrostatikte yükler arasındaki kuvvet Coulomb yasasıyla verilir. Elektrik alan E = F/q, potansiyel farkı bir yükü taşıyan işle ilişkilidir; kondansatörde C = Q/V, enerji ½CV²’dir.
Ohm yasası V = IR; seride akım aynı, gerilim paylaşılır; paralelde gerilim aynı, akım paylaşılır. Elektriksel güç P = VI, enerji güç × süredir. Akım tükenmez; enerji dönüşür.
Manyetik alan çizgileri kapalı eğrilerdir. Akım taşıyan telin çevresinde alan oluşur; alana dik teldeki kuvvet F = BIL, yüklü parçacıkta F = qvB’dir. Manyetik kuvvet iş yapmaz.
Elektromanyetik indüksiyonda indüklenen emk, manyetik akı değişim hızıyla orantılıdır (Faraday); yönünü Lenz yasası belirler: indüksiyon, kendisini doğuran değişime karşı koyar. Transformatör bu ilkeyle çalışır.
Dalgalar mekanik ve elektromanyetik olarak ayrılır; yönlerine göre enine ve boyuna olurlar. Her dalgada v = fλ’dır; ortam değişince frekans sabit kalır, hız ve dalga boyu değişir.
Ses boyuna bir mekanik dalgadır ve boşlukta yayılmaz. Yankı, Doppler olayı, rezonans ve borularda duran dalga ses konusundaki başlıca uygulamalardır.
Geometrik optikte yansıma kanunları ve Snell yasası (n₁sinθ₁ = n₂sinθ₂) geçerlidir. Yoğun ortamdan seyrek ortama geçişte kritik açıdan büyük açılarda tam yansıma olur.
Ayna ve mercek görüntüleri 1/f = 1/p + 1/q denklemiyle bulunur; büyütme q/p oranıdır. İnce kenarlı mercek ve çukur ayna yakınsatıcı, kalın kenarlı mercek ve tümsek ayna ıraksatıcıdır.
Girişim ve kırınım ışığın dalga doğasının kanıtlarıdır. Young çift yarık deneyinde saçak aralığı Δy = λL/d bağıntısıyla bulunur.
Fotoelektrik olay ışığın tanecik doğasını gösterir: Kmaks = hf − W₀. Kinetik enerji frekansa bağlıdır, akım ise ışık şiddetine; eşik frekansın altında şiddet artsa da elektron sökülmez.
Atom modelleri Thomson, Rutherford ve Bohr sırasıyla gelişmiştir. Bohr modelinde elektron yalnızca belirli enerji düzeylerinde bulunur; düzeyler arası geçişte fotonun enerjisi düzey farkına eşittir.
Radyoaktif bozunma istatistikseldir ve yarı ömür her çekirdek türü için sabittir. Çekirdek tepkimelerinde kütle kaybı E = Δmc² kadar enerjiye karşılık gelir; fisyon ve füzyon bu enerjiyi serbest bırakır.
Özel görelilik, ışık hızının tüm eylemsiz gözlemciler için aynı olduğunu varsayar. Sonuçları zaman genişlemesi ve boy kısalmasıdır; etkiler ışık hızına yakın hızlarda belirgindir.
Öğretim açısından sık görülen fizik yanılgıları: hareket için kuvvet gerekir, ağır cisim hızlı düşer, akım lambada tüketilir, ısı ile sıcaklık aynıdır. Bunlar tahmin–gözlem–açıklama etkinlikleriyle ve ölçüm destekli deneylerle sınanmalıdır.

Kimya

70 soru

Atom orbitalleri Aufbau ilkesi, Pauli dışlama ilkesi ve Hund kuralıyla doldurulur; Cr ve Cu gibi elementlerde yarı dolu ya da tam dolu d katmanı nedeniyle 4s¹ 3dⁿ istisnası görülür.
Katyon oluşurken elektron önce en dış enerji düzeyinden (4s) alınır; Fe³⁺ gibi iyonların dizilimi bu sıraya göre yazılır.
Periyodik özellikler: atom yarıçapı grupta aşağı artar, periyotta sağa azalır; iyonlaşma enerjisi ve elektronegatiflik ise genel olarak tersine eğilim gösterir (Mg > Al ve P > S sapmaları).
İzoelektronik taneciklerde çekirdek yükü arttıkça yarıçap küçülür.
İyonik bağ metal–ametal arasında elektron aktarımıyla oluşur; örgü enerjisi yüklerin çarpımıyla artar, iyon boyutlarının toplamıyla azalır.
Kovalent bağda ortak elektron çifti bulunur; sigma bağı eksen üzerinde örtüşmeyle, pi bağı yanal örtüşmeyle oluşur. Çift bağ 1σ+1π, üçlü bağ 1σ+2π içerir.
VSEPR kuramı molekül geometrisini elektron bölgelerinin birbirini itmesine göre belirler; ortaklanmamış çiftler bağ çiftlerinden daha fazla iter.
Hibritleşme: 4 bölge sp³, 3 bölge sp², 2 bölge sp; beş bölge sp³d, altı bölge sp³d² türüne karşılık gelir.
Molekülün polarlığı bağ kutuplarının vektörel toplamına bağlıdır; simetrik moleküller (CO₂, CCl₄, XeF₄) polar bağlara karşın apolardır.
Moleküller arası kuvvetler London, dipol–dipol ve hidrojen bağıdır; kaynama noktası ve buhar basıncı bu kuvvetlerin büyüklüğüyle yorumlanır.
Mol kavramı: 1 mol = 6,02×10²³ tanecik; normal koşullarda ideal gazın molar hacmi 22,4 L'dir. Kütle, hacim ve tanecik sayısı bu bağlantıyla birbirine dönüştürülür.
Kütlenin korunumu, sabit oranlar ve katlı oranlar yasaları tepkimelerin nicel anlatımının temelidir; sınırlayıcı bileşen ürün miktarını belirler.
Bileşik formülü bulunurken kütle yüzdeleri mol oranına çevrilir; basit formül, mol kütlesiyle karşılaştırılarak molekül formülüne ulaşılır.
İdeal gaz denklemi PV = nRT; Dalton yasasına göre kısmi basınç mol kesriyle toplam basıncın çarpımıdır; Graham yasasına göre yayılma hızı mol kütlesinin kareköküyle ters orantılıdır.
Çözeltilerde derişim birimleri molarite, molalite ve kütlece yüzdedir; seyreltme ve karıştırma problemlerinde toplam mol korunur.
Koligatif özellikler çözünen tanecik sayısına bağlıdır; elektrolitlerde van't Hoff katsayısı (i) dikkate alınır.
Çözünürlük dengesinde K_çç ifadesi iyon derişimleri çarpımıdır; ortak iyon çözünürlüğü azaltır.
Asit–baz: Brønsted–Lowry kuramı proton alışverişini esas alır; pH = −log[H⁺], zayıf asitlerde [H⁺] = √(K_a·C) ve tamponlarda pH = pK_a + log([A⁻]/[HA]) bağıntıları kullanılır.
Kimyasal denge: Le Chatelier ilkesi, K_c ve K_p ilişkisi (K_p = K_c(RT)^Δn) ve Q ile K karşılaştırması tepkime yönünü belirler; yalnızca sıcaklık K değerini değiştirir.
Hız yasası deneysel verilerden bulunur; mertebe, derişim değişiminin hıza etkisinden çıkarılır. Katalizör aktivasyon enerjisini düşürür ancak ΔH ve K'yı etkilemez.
Termokimya: Hess yasası, bağ enerjileri ve kalorimetrik hesaplar; spontanlık ΔG = ΔH − TΔS ile değerlendirilir.
Elektrokimya: pil potansiyeli E°katot − E°anot; Faraday yasasıyla elektrolizde yüke bağlı olarak madde miktarı hesaplanır. Redoks titrasyonlarında alınan ve verilen elektron sayıları eşitlenir.
Organik kimya: alkan, alken, alkin, alkol, aldehit, keton, karboksilik asit, ester ve eterlerin adlandırılması, izomeri türleri ve temel tepkimeleri (katılma, yer değiştirme, eliminasyon, yükseltgenme, esterleşme).
Markovnikov ve Zaitsev kuralları katılma ve eliminasyon tepkimelerinde ana ürünü belirler; birincil, ikincil ve üçüncül alkollerin yükseltgenme ürünleri farklıdır.
Nükleer kimyada α bozunması kütle numarasını 4, atom numarasını 2 azaltır; β⁻ bozunması atom numarasını 1 artırır. Yarı ömür her yarılanma için sabit süredir.

Biyoloji

70 soru

Hücre kuramı: bütün canlılar hücrelerden oluşur, hücre yaşamın temel birimidir ve yeni hücreler var olan hücrelerden meydana gelir.
Prokaryot hücrede zarla çevrili çekirdek ve zarlı organeller yoktur; halkasal DNA sitoplazmada bulunur. Ökaryot hücrede çekirdek ve zarlı organeller vardır.
Hücre zarı seçici geçirgendir. Basit ve kolaylaştırılmış difüzyon enerji gerektirmez; aktif taşıma ve endositoz-ekzositoz ATP kullanır.
Ozmozda su, su potansiyeli yüksek ortamdan düşük ortama geçer. Bitki hücresi hipertonik ortamda plazmolize uğrar, hipotonik ortamda duvar basıncıyla patlamaktan korunur.
Mitokondri ve kloroplast kendi halkasal DNA’sına ve prokaryotlara benzer ribozomlara sahiptir; bu durum endosimbiyoz kuramını destekler.
Enzimler biyolojik katalizörlerdir; aktif bölgeleri substrata özgüdür. Sıcaklık ve pH optimum değerden saptığında hız düşer, aşırı ısı denatürasyona yol açar.
Enzim hızı substrat derişimiyle artar ve doyuma ulaşır; doygunluktan sonra hızı artıran etken enzim miktarıdır. Yarışmalı inhibitörün etkisi substratla azalır.
Hücre döngüsü interfaz (G1, S, G2) ve bölünmeden oluşur. S evresinde DNA eşlenir; kontrol noktaları bozulursa denetimsiz bölünme, yani kanser gelişebilir.
Mitozda kromozom sayısı korunur ve genetik olarak özdeş hücreler oluşur. Mayozda sayı yarıya iner; çaprazlama ve bağımsız dağılım çeşitliliği artırır.
Sınıflandırma basamakları tür, cins, familya, takım, sınıf, şube, âlem ve domain şeklinde genişler; üst basamağa çıkıldıkça ortak özellik sayısı azalır.
İkili adlandırmada ilk sözcük cins, ikinci sözcük tür adıdır. Aynı cinsin türleri birbirine, farklı cinslerin türlerinden daha çok benzer.
Bakteriler prokaryottur; mantarlar hücre duvarında kitin taşıyan heterotroflardır. Virüsler hücresel yapıda olmayıp yalnızca konak hücrede çoğalır.
Sinir sisteminde nöron uyarıyı elektriksel (aksiyon potansiyeli) ve sinapslarda kimyasal olarak iletir. İletim sinapslarda tek yönlüdür; refleks yayı omurilik düzeyinde işler.
Endokrin sistem hormonlarla çalışır ve negatif geri bildirimle düzenlenir. İnsülin kan şekerini düşürür, glukagon yükseltir.
Dolaşım: büyük dolaşım sol karıncıkla başlar, küçük dolaşım sağ karıncıkla; atardamar kalpten uzaklaşan, toplardamar kalbe dönen damardır.
Sindirimde ağızda amilaz, midede pepsin, ince bağırsakta pankreas enzimleri etkilidir. Safra enzim içermez, yağı emülsiyonlar.
Boşaltımda nefronda süzülme, geri emilim ve salgılama gerçekleşir. Büyük moleküller süzülmez, glikoz sağlıklı bireyde geri emilir.
Bağışıklıkta aşı aktif ve kalıcı (bellek hücreli), serum pasif ve kısa süreli bağışıklık sağlar. HIV yardımcı T hücrelerini hedefler.
Kalıtımda Mendel ilkeleri: ayrılma ve bağımsız dağılım. Eksik baskınlık, kodominans, çoklu alel, eşeye bağlı kalıtım ve soyağacı çözümlemesi bu ilkelerin uzantılarıdır.
DNA yarı korunumlu eşlenir; A–T, G–C eşleşir. Transkripsiyonda mRNA şablondan sentezlenir, translasyonda üçlü kodonlar amino asitlere çevrilir.
Mutasyonlar gen, kromozom ve genom düzeyinde olabilir. Genetik şifre dejeneredir; çerçeve kayması en ağır etkiye yol açar.
Biyoteknolojide restriksiyon enzimi keser, ligaz birleştirir; PCR DNA’yı çoğaltır. Rekombinant DNA ile bakterilerde insan proteinleri üretilebilir.
Ekosistemde enerji tek yönlü akar, her basamakta yaklaşık %10’u aktarılır; madde ise karbon ve azot gibi döngülerle sürekli dolaşır.
Canlılar arası ilişkiler mutualizm, komensalizm, parazitlik, avcılık ve rekabettir. Popülasyon büyümesi taşıma kapasitesinde çevre direnciyle dengelenir.
Fotosentezde ışık tepkimeleri tilakoidde ATP ve NADPH üretir, su parçalanıp O₂ çıkar; Calvin döngüsü stromada CO₂’yi glikoza dönüştürür.
Hücresel solunumda glikoliz sitoplazmada, Krebs matrikste, elektron taşıma sistemi kristada gerçekleşir. Oksijen son elektron alıcısıdır; oksijensiz ortamda fermantasyon NAD⁺’yı yeniler.
Bitkilerde su ksilemde terleme çekimi ve kohezyonla, organik besin floemde taşınır. Oksin apikal dominans ve ışığa yönelmede rol oynar; çiftli döllenmeyle 3n endosperm oluşur.

Yer Bilimi, Astronomi ve Çevre Bilimi

65 soru

Yerküre kabuk, manto ve çekirdek olmak üzere üç ana katmandan oluşur; kabuk–manto sınırı Mohorovičić, manto–dış çekirdek sınırı Gutenberg, dış–iç çekirdek sınırı Lehmann süreksizliğidir.
Deprem dalgaları Yer’in iç yapısını anlamada temel araçtır: P dalgaları katı ve sıvıdan geçer, S dalgaları yalnızca katıdan geçer; S dalgalarının dış çekirdekte durması bu katmanın sıvı olduğunu gösterir.
Kayaçlar oluşumlarına göre üçe ayrılır: magmatik, tortul ve metamorfik. Kayaç döngüsü bu üç türün erime, soğuma, aşınma, çökelme ve metamorfizma ile birbirine dönüşebildiğini gösterir.
Magmatik kayaçlar soğuma hızına göre sınıflandırılır: yavaş soğuyan derinlik (plütonik) kayaçlar iri taneli (granit, gabro), yüzeyde hızlı soğuyanlar ince taneli ya da camsıdır (riyolit, bazalt, obsidiyen).
Magmanın silis oranı viskoziteyi belirler: silisçe zengin magma viskoz ve gazlıdır, patlayıcı püskürme yapar; bazaltik magma akışkandır, yayvan kalkan volkanlar oluşturur.
Tortul kayaçlar kırıntılı (kumtaşı, konglomera), kimyasal (jips, kayatuzu) ve organik (kömür, organik kireçtaşı) olmak üzere üçe ayrılır; tabakalaşma ve fosil içermeleri ayırt edici özellikleridir.
Metamorfik kayaçlar, sıcaklık ve basınç etkisiyle katı hâlde dönüşen kayaçlardır: kil taşı → arduvaz, kireçtaşı → mermer, kumtaşı → kuvarsit, granit → gnays. Yönlü basınç foliasyon oluşturur.
Mineral, doğal oluşan, belirli kimyasal bileşimi ve kristal yapısı olan inorganik katıdır. Mohs sertlik ölçeği 1 (talk) ile 10 (elmas) arasında bağıl bir çizilme sertliği sıralamasıdır.
Yer kabuğunun en bol elementi oksijen, ikincisi silisyumdur; bu yüzden silikatlar en yaygın mineral grubudur. Karbonatlı mineraller (kalsit) seyreltik asitle CO₂ çıkararak köpürür.
Levha tektoniğine göre litosfer levhalara bölünmüştür ve astenosfer üzerinde hareket eder. Sınırlar ıraksak (yeni kabuk oluşur), yakınsak (dalma–batma veya çarpışma) ve dönüşüm (yatay kayma) olmak üzere üçe ayrılır.
Okyanus–kıta yakınsamasında yoğun okyanusal levha dalar; hendek, volkanik yay ve yüksek dağlar oluşur (And Dağları). Kıta–kıta çarpışmasında dalma olmaz, kıvrımlı yüksek sıradağlar doğar (Himalaya).
Anadolu bloğu Arap levhasının kuzeye hareketi nedeniyle batıya kaçar; Kuzey ve Doğu Anadolu fayları sağ ve sol yanal doğrultu atımlı faylardır, Ege’de ise genişleme grabenleri oluşturur.
Depremin büyüklüğü (Richter, moment) salınan enerjiyle ilgilidir ve tek değerdir; şiddet (Mercalli) gözlenen etkiyi gösterir ve yerden yere değişir. Büyüklükte 1 birim artış genliği 10, enerjiyi yaklaşık 32 kat artırır.
Jeolojik zaman ölçeği Prekambriyen, Paleozoik, Mezozoik ve Senozoik zamanlarından oluşur. Dünya’nın yaşı yaklaşık 4,6 milyar yıldır; dinozorlar Mezozoik’te yaşamıştır.
Göreli yaşlandırmada tabakalar alttan üste yaşlıdan gence dizilir; bir birimi kesen yapı kestiğinden gençtir. Kılavuz fosiller kısa süre yaşamış ve geniş yayılmış canlılardır.
Mutlak yaşlandırma radyoaktif izotopların yarı ömürlerine dayanır: n yarı ömür geçince ana izotop (1/2)ⁿ oranında kalır. Radyokarbon canlı kalıntıları için kullanılır.
Atmosfer troposfer, stratosfer, mezosfer, termosfer ve ekzosfer olarak katmanlanır. Hava olayları troposferde olur; ozon tabakası stratosferdedir ve morötesi ışınları soğurur.
Mevsimler Dünya’nın 23,5° eğik ekseninin yörünge boyunca yönünü korumasından kaynaklanır; Dünya–Güneş uzaklığı mevsimlerin nedeni değildir. Dünya günberiye Ocak’ta ulaşır.
Ay’ın evreleri Güneş, Dünya ve Ay’ın konumlarına bağlıdır. Güneş tutulması yeni ayda, Ay tutulması dolunayda olur; Ay’ın yörüngesinin 5° eğik olması her ay tutulma yaşanmamasının nedenidir.
Kepler yasaları: gezegenler Güneş’in odakta bulunduğu elipslerde dolanır; eşit sürede eşit alan taranır; T² ∝ a³ (T yıl, a AB iken T² = a³).
Güneş sistemi: karasal gezegenler (Merkür, Venüs, Dünya, Mars), gaz devleri (Jüpiter, Satürn), buz devleri (Uranüs, Neptün), asteroit kuşağı, Kuiper kuşağı ve cüce gezegenler. Gezegen olmak için yörüngeyi temizlemek gerekir.
Yıldızlar Hertzsprung–Russell diyagramında sıcaklık ve ışıma gücüne göre sınıflanır; spektral türler O B A F G K M sırasıyla sıcaktan soğuğa dizilir. Işıma gücü L ∝ R²T⁴ ile değişir.
Yıldız evrimi kütleye bağlıdır: Güneş benzeri yıldızlar kırmızı dev, gezegenimsi bulutsu ve beyaz cüceye dönüşür; çok kütleli yıldızlar süpernovadan sonra nötron yıldızı ya da kara delik olur.
Evrenin genişlediği kırmızıya kayma ve Hubble yasasıyla (v = H₀d) gösterilir; Büyük Patlama’nın güçlü kanıtı kozmik mikrodalga artalan ışımasıdır. Uzaklık birimleri: AB, ışık yılı, parsek.
Doğal sera etkisi yaşamı mümkün kılar; CO₂, CH₄, N₂O ve su buharı gibi gazlar yüzeyin yaydığı kızılötesi ışınımı tutar. İnsan etkisiyle güçlenen sera etkisi küresel ısınmaya yol açar; Venüs aşırı sera etkisinin örneğidir.
Ozon tabakası CFC’lerden ayrılan klor atomları tarafından incelir; Montreal Protokolü bu maddeleri sınırlar. Asit yağmuru SO₂ ve NOₓ kaynaklıdır, ötrofikasyon ise besin tuzu fazlalığı nedeniyle oksijensizliğe yol açar.
Sürdürülebilirlik kuşaklararası adalet, kaynakların korunması ve ekolojik ayak izinin azaltılması ilkelerine dayanır; atık yönetiminde sıra önleme, yeniden kullanma, geri dönüşüm, enerji geri kazanımı ve bertaraftır.

Fen Öğretimi

61 soru

Fen öğretiminin amacı bilgi aktarmanın ötesinde fen okuryazarlığı, merak, bilimsel beceriler ve bilimsel tutumlar kazandırmaktır. Öğretmen anlatıcıdan çok rehber, öğrenme ortamı tasarımcısı ve kolaylaştırıcıdır.
Yapılandırmacı görüşte bilgi öğrenciye aktarılmaz; öğrenci ön bilgisi ve yaşantısıyla bilgiyi kendisi yapılandırır. Bu yüzden öğretim, ön düşüncelerin açığa çıkarılmasıyla başlar.
Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli programları bilgi, beceri, eğilim ve değerleri bütüncül ele alır. Alan becerileri, kavramsal beceriler, eğilimler ve programlar arası bileşenler (sosyal-duygusal öğrenme, değerler, okuryazarlık) öğrenme çıktılarıyla ilişkilendirilir.
Fen Bilimleri alan becerileri on üç tanedir: bilimsel gözlem, sınıflandırma, gözleme dayalı tahmin, veriye dayalı tahmin, operasyonel tanımlama, hipotez oluşturma, deney yapma, bilimsel çıkarım yapma, bilimsel model oluşturma, tümevarımsal ve tümdengelimsel akıl yürütme, kanıt kullanma ve bilimsel sorgulama. Her biri süreç bileşenleriyle tanımlanır.
Gözleme dayalı tahmin ön gözlem ve deneyime, veriye dayalı tahmin ise eldeki verilerle yapılan hesaplamaya dayanır. Tümevarım örüntü bulup genelleme yapar; tümdengelim genel ilkeden özel duruma gider.
Bilimsel sorgulama; problemi tanımlama, model geliştirme, araştırmayı planlayıp gerçekleştirme, veri analizi, kanıta dayalı açıklama ve bilgiyi paylaşma süreçlerini kapsar. Kanıt kullanma bu sürecin temel becerisidir.
Maarif Modeli’nin temel öğrenme yaklaşımları yaşantı temelli, bağlam temelli, proje temelli, sorgulamaya dayalı ve iş birlikli öğrenmedir. Hepsi öğrenci özerkliğini ve öğretmenin rehber rolünü vurgular.
Öğrenme–öğretme yaşantılarında sıra şöyledir: temel kabuller (gerekli ön öğrenmeler), ön değerlendirme süreci, köprü kurma ve öğrenme–öğretme uygulamaları. Ön değerlendirme mevcut düzeyi belirler ve içeriği özelleştirir; köprü kurma ön öğrenme ve günlük hayatla bağ kurar.
Farklılaştırma içerik, süreç, ürün ve öğrenme ortamı boyutlarında yapılır. Zenginleştirme ileri düzeydeki öğrenciye derinlik ve üst düzey düşünme, destekleme ise daha fazla zaman ve tekrara ihtiyaç duyan öğrenciye adım adım, güçlü yönlerini temel alan uyarlamalar sunar.
Maarif Modeli’nde ölçme sürekli ve geliştirici (biçimlendirici) niteliktedir. Birden çok öğrenme kanıtı toplanır; her ünitede en az bir performans görevi verilir; ölçütler açık tanımlanır; öz ve akran değerlendirme ve geri bildirim süreci destekler.
Okul temelli planlama, zümre kararıyla araştırma-gözlem, proje ve okuma gibi çalışmalara ayrılan süredir; yıllık planda gösterilir ve ihtiyaç belirleme–uygulama–değerlendirme döngüsüyle yürütülür.
Bilimsel süreç becerileri temel (gözlem, ölçme, sınıflama, çıkarım, tahmin) ve bütünleştirilmiş (değişkenleri belirleme ve kontrol etme, hipotez, deney, veri yorumlama, model kurma) olarak düşünülebilir. Gözlem doğrudan veridir; çıkarım gözlemin ötesine geçen yorumdur.
İyi bir hipotez değişkenler arasındaki ilişkiyi belirten, sınanabilir bir önermedir; soru cümlesi ya da genel yargı değildir. Deneyde bağımsız değişken değiştirilir, bağımlı değişken ölçülür, diğer değişkenler sabit tutulur; kontrol grubu yalnızca incelenen etkenden yoksundur.
Güvenirlik tekrarlı ölçümlerle ve rastgele hataların azaltılmasıyla, geçerlik ise ölçülmek istenen yapıyı gerçekten ölçen tasarımla sağlanır. Beklenmeyen sonuç da raporlanır; veri hipoteze uydurulmaz.
Bilimin doğası: bilimsel bilgi kanıta dayanır, geçicidir ve yeni kanıtlarla değişebilir, yaratıcılık ve yoruma açıktır, gözlem kuram yüklüdür ve tek bir sabit bilimsel yöntem yoktur. Yasa ilişkiyi betimler, kuram açıklar; kuram yasaya dönüşmez.
Bilimsel modeller gerçeğin birebir kopyası değil, açıklama ve tahmin araçlarıdır; sınırları vardır ve yeni kanıtlarla yenilenir. Analojilerde de benzeşen ve benzeşmeyen yönler tartışılmalıdır.
Kavram yanılgıları günlük deneyimden doğan, yaygın ve dirençli düşüncelerdir. Belirlemek için iki aşamalı test, kavram karikatürü, görüşme ve çizim kullanılır; ardından kavramsal değişim stratejileriyle ele alınır.
Kavramsal değişim için öğrencinin eski kavramdan hoşnutsuz olması, yeni kavramı anlaması, makul ve verimli bulması gerekir. Tahmin–gözlem–açıklama ve çelişkili olaylar hoşnutsuzluk yaratmak için kullanılır.
5E modeli girme, keşfetme, açıklama, derinleştirme ve değerlendirmeden oluşur. Keşfetmede öğretmen rehberdir; terimler açıklama aşamasında tanıtılır. 7E modeli girmeyi ön bilgileri ortaya çıkarma ve ilgi çekme olarak ayırır, sona aktarma (genişletme) ekler.
Sorgulama düzeyleri doğrulama, yapılandırılmış, rehberli ve açık sorgulamadır; soru, yöntem ve sonucun öğretmen ya da öğrenciden gelmesine göre ayrılır. Düzey yükseldikçe öğrenci özerkliği artar.
Laboratuvar güvenliği etkinlikten önce risk değerlendirmesi, kuralların paylaşılması, kişisel koruyucu donanım, kimyasalların doğru etiketlenmesi ve saklanması, asidin suya eklenmesi gibi kurallara dayanır. Gösteri deneyi tahmin ve tartışmayla desteklenmelidir.
Argümantasyonda iddia, kanıt ve gerekçe birbirine bağlanır; öğrenci iddiasını veriyle destekler ve bilimsel ilkeyle açıklar. Sosyobilimsel konular kanıtın yanında etik, ekonomik ve sosyal boyutları içerir.
STEM etkinlikleri problem tanımlama, tasarım, prototip, test ve iyileştirme döngüsüyle fen, matematik, mühendislik ve teknolojiyi bütünleştirir. Okul dışı öğrenme ortamları gezi öncesi, sırası ve sonrası planlanmalıdır.
Ölçme araçları ölçülecek beceriye uygun seçilmelidir: süreç becerileri için gözlem formu, kontrol listesi ve analitik rubrik; kavramsal anlama için kavram haritası ve iki aşamalı test. Yalnızca çoktan seçmeli test beceriyi yansıtmaz.
Soru sorarken bekleme süresi tanımak ve gerekçe istemek yanıt niteliğini artırır. Ortaokul çağındaki öğrenciler somut işlemlerden soyut düşünmeye geçtiği için soyut kavramlar model, maket ve gözlemle somutlaştırılır.